:: కోణార్క: సముద్రతీరంలో రాతి రథం - అంతుచిక్కని అద్భుతాల సమాహారం ::

ఒడిశా రాజధాని భువనేశ్వర్‌కు 65 కిలోమీటర్ల దూరంలో, బంగాళాఖాతపు హోరు వినిపించే తీరంలో ఒక మహాద్భుతం కొలువై ఉంది. అదే కోణార్క. ఇది కేవలం ఒక గుడి కాదు, 13వ శతాబ్దపు కళింగ శిల్పకళా వైభవానికి నిలువుటద్దం. తూర్పు గంగ వంశానికి చెందిన లాంగులా నరసింహదేవ రాజు సుమారు 1200 మంది శిల్పులతో 12 ఏళ్ల పాటు శ్రమించి దీనిని నిర్మించారు. సూర్యుడిని ప్రత్యక్ష దైవంగా భావించే భారతీయులు, ఆయన ప్రయాణించే రథాన్నే భూమిపై ప్రతిష్ఠిస్తే ఎలా ఉంటుందనే ఆలోచనకు రూపమే ఈ ఆలయం.

ఈ ఆలయం ఒక భారీ రథం ఆకృతిలో ఉంటుంది. దీనికి రెండు వైపులా కలిపి 24 చక్రాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఈ చక్రాల నిర్మాణం వెనుక ఒక లోతైన శాస్త్రీయ రహస్యం దాగి ఉంది:

ప్రతి చక్రం ఒక గడియారంలా పనిచేస్తుంది. చక్రం మధ్యలో ఉండే మేకు (Hub) నీడ, చక్రం ఆకులపై పడే దిశను బట్టి సమయాన్ని లెక్కిస్తారు.చక్రంలోని ఎనిమిది ప్రధాన ఆకులు పగలు మరియు రాత్రిలోని ఎనిమిది జాములను (3 గంటల చొప్పున) సూచిస్తాయి. ఆకుల మధ్య ఉండే చిన్న పూసల వంటి గుర్తులు నిమిషాలను లెక్కించడానికి ఉపయోగపడతాయి. నేటి ఆధునిక గడియారాలతో పోల్చినా, ఈ రాతి చక్రం చూపించే సమయం అత్యంత కచ్చితత్వంతో ఉంటుంది.

కోణార్క ఆలయం గురించి చరిత్రకారులను సైతం ఆశ్చర్యపరిచే అంశం అక్కడి అయస్కాంతం. మ్యాగ్నెటిక్ ఫోర్స్: పురాణాల ప్రకారం, ఆలయ శిఖరంపై 52 టన్నుల బరువున్న భారీ అయస్కాంతం ఉండేది. దీనివల్ల గర్భాలయంలోని విగ్రహం గాలిలో తేలుతూ ఉండేదని చెబుతారు.  సముద్రంలో ప్రయాణించే విదేశీ ఓడలు ఈ అయస్కాంత శక్తి వల్ల దారి తప్పేవి. దీంతో నావికులు ఈ ఆలయాన్ని 'బ్లాక్ పగోడా' (నల్లటి గోపురం) అని పిలిచేవారు. ఓడల క్షేమం కోసం నావికులు ఆ అయస్కాంతాన్ని తొలగించారని, దాంతో నిర్మాణ సమతుల్యత దెబ్బతిని ప్రధాన గోపురం కూలిపోయిందని ఒక బలమైన వాదన ఉంది.

ఆలయ గోడలపై అంగుళం ఖాళీ లేకుండా వేలకొద్దీ శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. వాటిలో రాజుల వేట, యుద్ధ దృశ్యాలు, సంగీత వాయిద్యాలు వాయిస్తున్న నర్తకీమణులు, ఏనుగులు, గుర్రాల శిల్పాలు అత్యంత సజీవంగా ఉంటాయి. ఇక్కడ శృంగార భంగిమల్లో ఉన్న శిల్పాలు కూడా కనిపిస్తాయి. దీనికి కారణం – మానవ జీవితంలోని అన్ని దశలను (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్ష) ఆలయ ప్రాంగణంలోనే దర్శించుకోవాలనే తాత్విక ఉద్దేశ్యం.

ఆలయ నిర్మాణానికి సంబంధించి ఒక విషాదకరమైన, స్ఫూర్తిదాయకమైన కథ ఉంది. ప్రధాన శిల్పి బిషు మహారాణా 12 ఏళ్లు కష్టపడినా ఆలయ శిఖరాన్ని పూర్తి చేయలేకపోతాడు. రాజు శిక్ష విధిస్తాడని భయపడుతున్న తరుణంలో, బిషు మహారాణా కుమారుడు 12 ఏళ్ల ధర్మపద అక్కడికి వస్తాడు. తన మేధస్సుతో అసాధ్యమైన ఆ శిఖరాన్ని పూర్తి చేస్తాడు. అయితే, ఒక చిన్న బాలుడు ఈ పని చేశాడని తెలిస్తే తోటి శిల్పుల పరువు పోతుందని భావించి, అందరి క్షేమం కోసం ఆ బాలుడు ఆలయ శిఖరం పైనుండి సముద్రంలోకి దూకి ఆత్మత్యాగం చేస్తాడు.

కాలక్రమేణా సముద్రపు ఉప్పుగాలి ప్రభావం వల్ల ఆలయం చాలావరకు దెబ్బతిన్నది. ప్రస్తుతం మనం చూస్తున్నది 'జగన్మోహన మండపం' మాత్రమే. ఇది కూడా కూలిపోకుండా ఉండటానికి బ్రిటిష్ వారు లోపల ఇసుక నింపారు.

కోణార్క కేవలం రాయి కాదు, అది ఒక జాతి మేధస్సుకు చిహ్నం. సూర్యోదయ సమయంలో తొలి కిరణాలు ఈ రాతి చక్రాలపై పడినప్పుడు, ఆ శిల్పాలు వెలుగుతో జీవం పోసుకున్నట్లు కనిపిస్తాయి. భారతీయ సంస్కృతిని, విజ్ఞానాన్ని గౌరవించే ప్రతి ఒక్కరూ జీవితంలో ఒక్కసారైనా చూడాల్సిన అద్భుతం ఈ కోణార్క.