శ్రీమద్భాగవతంలోని దశమస్కంధంలో నందగోపుని వరుణపాశ విమోచన ఘట్టం అత్యంత భక్తిరసపూరితమైనది. ఆశ్వయుజ శుద్ధ ఏకాదశీ వ్రతాన్ని నందగోపుడు విధివిధానంగా ఆచరించాడు. మర్నాడు ద్వాదశి పారాయణ ఘడియలు స్వల్పంగానే ఉన్నాయి. పారణ సమయం దాటిపోతే వ్రతభంగం అవుతుందనే ఆరాటంతో, సురాసుర సంధ్య వేళ అని గమనించకుండా నందగోపుడు పవిత్ర యమునా నదిలోకి దిగి స్నానమాచరించడం ప్రారంభించాడు.
శాస్త్ర నియమం ప్రకారం అసుర వేళల్లో రాత్రి సమయాన జలాశయాల్లో స్నానం చేయడం నిషిద్ధం. ఆ సమయం రాక్షసులు, నదీ పరిపాలకులైన వరుణుడి భృత్యుల సంచార కాలం. యమునలో స్నానంచేస్తున్న నందుడిని చూసి వరుణుడి భృత్యుడైన ఒక రాక్షసుడు సురభానుడనేవాడు నియమాన్ని ధిక్కరంచాడనే కోపంతో ఆయనను బంధించి నేరుగా వరుణదేవుని నగరానికి తీసుకుపోయాడు.
తెల్లవారుజామున నందగోపుడు నది నుండి తిరిగి రాకపోవడంతో గోపాలురందరూ ఆందోళనకు గురయ్యారు. నీటిలో మునిగిపోయాడో లేక ఏ అసురుడైనా అపహరించాడో తెలియక భయంతో శ్రీకృష్ణుడిని, బలరాముడిని శరణు వేడారు. తన తండ్రికి ఎదురైన ఆపదను యోగదృష్టితో గ్రహించిన భగవానుడు, తండ్రిని విడిపించి తీసుకురావడానికి స్వయంగా వరుణపురానికి పయనమయ్యాడు.
సకల లోకేశ్వరుడు, సచ్చిదానంద స్వరూపుడైన శ్రీకృష్ణభగవానుడు తన నగరంలో పాదం మోపడం చూసి వరుణదేవుడు మైమరచిపోయాడు. తన సేవకుడు చేసిన అపరాధానికి పశ్చాత్తాపపడుతూ, అత్యంత వైభవంగా అర్ఘ్యపాద్యాలతో, నవరత్న ఖచిత ఆసనంతో స్వాగతం పలికాడు. శ్రీకృష్ణుడి పాదపద్మాలకు నమస్కరించి, జగన్నాథుని దివ్యమంగళ రూపాన్ని స్మరిస్తూ ఈ విధంగా స్తుతించడం ప్రారంభించాడు:
ఏ పరమేశ్వరున్ జగములిన్నిటి గప్పిన మాయగప్పగా
నోపక పారతంత్ర్యమున నుండు మహాత్మక! యట్టి నీకు ను
ద్దీపిత భద్రమూర్తికి సుధీజనరక్షణవర్తికిం దనూ
తాపము వాయ మ్రొక్కెద నుదార తపోధన చక్రవర్తికిన్
"ఓ మహాత్మా! ఏ పరమేశ్వరుని మహామాయ ఈ విశ్వమంతటినీ కప్పివేస్తుందో, ఆ మాయ సైతం ఏ పరమాత్మను ఆవరించలేక ఆయన అధీనంలోనే దాసిగా ఉంటుందో... అటువంటి లక్ష్మీ సమేతుడవు, ప్రకాశవంతమైన మంగళ స్వరూపుడవు, పండితులను, సజ్జనులను రక్షించే వ్రతము కలవాడవు అయిన నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. ఉదార స్వభావము కలిగి, తపోధనులకు చక్రవర్తివైన ఓ కృష్ణదేవా! నా సంసార తాపములు, శరీర తాపములు నశించేలా నీ పాదపద్మములకు ప్రణమిల్లుతున్నాను" అని ఆత్మనివేదన చేసుకున్నాడు.
వరుణుడు అంతటితో ఆగక, పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన శ్రీకృష్ణుడు తన వద్దకు రావడం వల్ల తన నగరము, తన సమస్త సంపదలు ఏ విధంగా ధన్యమయ్యాయో వివరిస్తూ ఆనందబాష్పాలతో ఇలా కీర్తించాడు:
ఏ విభు పాదపద్మరతు లెన్నడు నెవ్వరు బొందలేని పెం
ద్రోవ జరింతురట్టి బుధతోషక! నీ వరుదెంచుటం బ్రమో
దావృతమయ్యె జిత్తము; గృతార్థతనొందె మనోరథంబు; నీ
సేవ బవిత్రభావమును జెందె శరీరము నేడు మాధవా!
"ఓ మాధవా! జ్ఞానులను, సజ్జనులను ఆనందింపజేసే ఓ ప్రభూ! ఏ దేవుని పాదపద్మాల యందు స్థిరమైన భక్తి కలిగిన యోగులు, ఇతరులెవ్వరూ పొందని అత్యున్నతమైన ముక్తిమార్గాన (మోక్షమార్గంలో) విహరిస్తారో... అటువంటి జగన్నాథుడవైన నీవు నేడు స్వయంగా నా లోకానికి విచ్చేయడం వల్ల నా హృదయమంతా పరమానందంతో నిండిపోయింది. నా మనోరథం నెరవేరి నా జన్మ ధన్యమైంది. నీ దివ్యపాద సేవతో నేడు నా శరీరం, నా సమస్త లోకం పవిత్రతను సంతరించుకున్నాయి" అని పరవశించాడు.
అనంతరం వరుణుడు తన భృత్యుడి అజ్ఞానాన్ని క్షమించమని వేడుకుంటూ, మహా సంతోషంతో నందమహారాజును రత్నాభరణాలతో సత్కరించి శ్రీకృష్ణుడికి అప్పగించాడు:
ఎఱుగడు వీడు నాభటుడొకించుకయైన మనంబులోపలం
దెఱకువ లేక నీజనకు దెచ్చె; దయంగొనిపొమ్ము; ద్రోహమున్
మఱవుము; నన్ను నీభటుని మన్నన సేయుము; నీదు సైరణన్
వఱలుదుగాదె యోజనక వత్సల! నిర్మల భక్తవత్సలా!
"ఓ తండ్రీ! నిర్మలమైన భక్తవత్సలుడవు, జనక వత్సలుడవు అయిన ఓ కృష్ణా! వివేకం లేని నా సేవకుడు నీ దివ్యమహిమను ఎరుగక, అజ్ఞానంతో నీ తండ్రిని ఇక్కడికి తీసుకువచ్చే సాహసం చేశాడు. ఈ పెద్ద అపరాధాన్ని నీ ఉదార హృదయంతో క్షమించు. నీ దాసుడనైన నన్ను మన్నించి, నీ ఓర్పు అనే గుణంతో నన్ను కాపాడుము. నీ తండ్రిగారైన నందగోపుడిని సగౌరవంగా దయతో స్వీకరించి తీసుకువెళ్ళు" అని వేడుకున్నాడు.
వరుణుని భక్తిప్రపత్తులకు సంతోషించిన శ్రీకృష్ణుడు, తన తండ్రి నందగోపుడితో కలిసి తిరిగి వ్రజభూమికి చేరుకున్నాడు. వరుణలోకంలో వరుణదేవుడు, ఆయన దివ్యపరివారం శ్రీకృష్ణుడికి చేసిన పూజలను, ఆయన పాదాల చెంత మోకరిల్లిన తీరును ప్రత్యక్షంగా చూసిన నందుడు అచ్చెరువొందాడు. వ్రజానికి తిరిగి రాగానే, తన కుమారుడు కేవలం గోపబాలుడు కాడని, సకల లోకాలకు అధిపతి అయిన పరమేశ్వరుడని గ్రహించి, జరిగిన విషయమంతా ఇతర గోపాలురకు పూసగుచ్చినట్లు చెప్పాడు.
నందుని మాటలు విన్న గోపాలురంతా ఆశ్చర్యపోయి, తమకు కూడా ఆ పరమాత్మ దివ్యధామాన్ని (వైకుంఠాన్ని) దర్శింపజేయమని ప్రార్థించారు. కరుణామయుడైన శ్రీకృష్ణుడు వారికి బ్రహ్మహృదయమనే దివ్య సరోవరాన్ని చూపించి, వైకుంఠ లోక వైభవాన్ని, తన దివ్యస్వరూపాన్ని సాక్షాత్కరింపజేశాడు.
ఆ సమయంలో వ్రజభూమిలో శరదృతువు వికసించి ప్రకృతనంతా రమణీయంగా మార్చివేసింది. పోతన మహాకవి ఆ రాత్రుల తీవ్రతను, విరహవేదనను ఈ క్రింది విధంగా వర్ణించారు:
కలువల మేలు కందువలు, కాముని కయ్యపు బాళెముల్, వియో
గులదలడించు వేళలు, చకోరకపంక్తుల భోగకాలముల్,
సెలువలు సైరణల్ విడిచి చిక్కు తఱుల్, ఘనచంద్రచంద్రికా
జ్వలితదిశల్ శరన్నిశలు జారక దుర్దశలయ్యె నయ్యెడన్
కలువ పువ్వులకు మేలు చేకూర్చేవి, మన్మథుని యుద్ధ శిబిరాల వంటివి, ఎడబాటుతో ఉన్న వియోగుల హృదయాలను కలచివేసేవి, చకోర పక్షులకు వెన్నెల తేనెలు గ్రోలే భోగ సమయాలు, విరహంతో ఉన్న కాంతలు ఓర్పును కోల్పోయి చిక్కుల్లో పడే సమయాలు, పూర్ణచంద్రుని వెన్నెల వెలుగులతో దిక్కులన్నింటినీ ప్రజ్వలింపజేసేవి అయిన ఆ శరదృతువు రాత్రులు... శ్రీకృష్ణుని దివ్యప్రేమలో తేలిపోయే గోపికలకు, కాముకులకు జారవిడుచుకోలేని కష్టకాలంగా (దుర్దశలుగా) పరిణమించాయి.
ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణ భగవానుడు తన తండ్రిని వరుణపాశం నుండి విడిపించి, వరుణుడికి భక్తిభావాన్ని, గోపాలురకు ఆత్మజ్ఞానాన్ని, వైకుంఠ దర్శనాన్ని ప్రసాదించి, శరద్రాత్రుల రసక్రీడకు రంగాన్ని సిద్ధం చేశాడు.
