:: రజకుని శిక్ష – కుబ్జకు రక్ష:: 

    అందరకూ నమస్సులు.  భగవానుడు, ఆయన సోదరుడు బలరాముడు కంసుని ఆహ్వానం మేరకు ధనుర్యాగాన్ని చూడటానికి మథురా నగరంలోకి ప్రవేశించిన సందర్భంలో జరిగిన రెండు అద్భుతమైన లీలలైన  రజకుని  గర్వభంగం మరియు కుబ్జకు అపారమైన అందాన్ని, రూపప్రదానాన్ని ప్రసాదించిన ఘట్టాలను గురించి ఈ వారం యెలుసుకుందాము. 

     నందగోకులంలో ఆవులను కాస్తూ, అమాయక గోపాలురతో ఆడుకున్న ఆ కృష్ణభగవానుడు, రేపల్లె వదలి మథురా నగరంలో అడుగుపెట్టాడు. ఆ నగరం రాజభోగాలతో, సౌధాలతో అలరారుతోంది. నగర ప్రజలందరూ ఆ అన్నదమ్ముల రూపలావణ్యాలను చూసి మైమరచిపోయారు. బాలకృష్ణుని చిరునవ్వు, ఆయన నీలమేఘ శ్యామల వర్ణం, బలరాముని తెల్లని కాంతి అక్కడ ఉన్న ప్రతి ఒక్కరినీ ఆకట్టుకున్నాయి. మథురలోని రమణీమణులు తమ యింటి మేడలెక్కి ఆ పురుషోత్తముడిని తనివితీరా చూసి తరించారు.

    అలా నగర వీధుల్లో సంచరిస్తుండగా, వారికి కంసుని రాజవస్త్రాలను ఉతికి, శుభ్రం చేసి, రంగులు అద్ది తీసుకువెళ్తున్న ఒక రజకుడు (చాకలివాడు) ఎదురయ్యాడు. శ్రీకృష్ణుడు ఆ రాజవస్త్రాలను చూసి, చిరునవ్వుతో ఆ రజకుడిని సమీపించి, "అయ్యా! మేము సుదూరం నుండి వచ్చిన బాటసారులం. ఈ రాజవస్త్రాలలో కొన్నిటిని మాకు ఇస్తే, ధరించి సంతోషిస్తాం. ఈ దానంతో నీకు గొప్ప పుణ్యం, శుభం కలుగుతాయి" అని మృదువుగా అడిగాడు.

    స్వామి అత్యంత వినయంగా అడిగినప్పటికీ, ఆ రజకుడు కంసుడి అధికారాన్ని, అహంకారాన్ని తనదిగా భావించి విర్రవీగాడు. స్వామి మహత్తు తెలియక, "ఎవరురా మీరు? కొండల్లో, అడవుల్లో గోవులను కాచుకునే అర్భకులైన మీరు రాజవస్త్రాలు ధరించడానికి అర్హులా? కంసమహారాజు వస్త్రాలను అడిగేంత ధైర్యం మీకు వచ్చిందా? ఇక్కడి నుండి పారిపోండి, లేకపోతే రాజుగారి భటులు మిమ్మల్ని బంధించి శిక్షిస్తారు" అని కఠినంగా, దూషణలతో కూడిన మాటలు అన్నాడు.

    అహంకారంతో కూడిన అతని ప్రవర్తనను చూసిన శ్రీకృష్ణుడు, సమాజంలో అహంకారానికి తావులేదని నిరూపించాలనుకున్నాడు. స్వామి తన చేతి అరచేతితో ఆ రజకుడి తలపై ఒక దెబ్బ కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు రజకుడు అక్కడికక్కడే ప్రాణాలు కోల్పోయాడు. అహంకారానికి ఎల్లప్పుడూ పతనమే శిక్ష అని ఈ లీల ద్వారా స్వామి లోకానికి చాటిచెప్పాడు. మిగిలిన సేవకులు భయంతో ఆ బట్టల మూటలను వదిలేసి పారిపోగా, కృష్ణ బలరాములు తమకు నచ్చిన సుందరమైన వస్త్రాలను ధరించి మథురా నగరంలో మరింత ప్రకాశించారు.

     రజకుని అహంకారాన్ని అణచిన తరువాత, అన్నదమ్ములు ముందుకు సాగుతుండగా, మార్గమధ్యంలో వారికి 'త్రివక్ర' అనే పేరుగల ఒక యువతి ఎదురైంది. ఆమె కుబ్జ (వంగిన శరీరము కలది). ఆమె శరీరం మూడు చోట్ల వంకరగా ఉండడం వల్ల నడవడానికి ఎంతో శ్రమపడేది. కానీ ఆమె మనస్సు మాత్రం పరమ పవిత్రమైనది. ఆమె కంసమహారాజు కోసం ఉత్కృష్టమైన, సుగంధ భరితమైన చందనాన్ని (గంధాన్ని) సిద్ధం చేసి తీసుకువెళ్తోంది.

     స్వామి ఆమెను చూసి చిరునవ్వుతో, "ఓ సుందరీ! నీవు తీసుకువెళ్తున్న ఈ చందనం ఎవరికి? నీవు ఎంతో శ్రమపడి తయారుచేసిన ఈ అత్తరు, గంధాన్ని మాకు కొద్దిగా ఇచ్చి మమ్మల్ని అనుగ్రహిస్తావా?" అని అడిగాడు. కుబ్జ శ్రీకృష్ణుని దివ్యరూపాన్ని చూసి చలించిపోయింది. ఆమెలోని పూర్వజన్మ సుకృతం మేల్కొంది. రాజుకు ఇవ్వవలసిన గంధమైనప్పటికీ, ఏమాత్రం సంకోచించకుండా, తన ఎదుట ఉన్నవాడు సాక్షాత్తూ జగన్నాథుడే అని గ్రహించి, భక్తిశ్రద్ధలతో తాను తెచ్చిన చందనాన్ని శ్రీకృష్ణ బలరాములకు అలందింది.

     ఆమె నిష్కామ భక్తికి, సేవకు సంతోషించిన శ్రీకృష్ణుడు ఆమె లోపాన్ని తొలగించి, ఆమెకు దివ్యమైన రూపాన్ని ప్రసాదించాలనుకున్నాడు. స్వామి ఆమె రెండు కాళ్ళ వేళ్ళపై తన పాదాలను ఉంచి, తన రెండు వేళ్ళతో ఆమె గడ్డాన్ని పట్టుకుని మెల్లగా పైకి లేపాడు. మరుక్షణంలోనే ఆమె శరీరంలోని మూడు వంకరలు తొలగిపోయి, ఆమె నిఠారుగా నిలబడింది. సర్వాంగ సుందరిగా, అప్సరస వంటి రూపంతో ప్రకాశించింది.

    తక్కువ వ్యవధిలోనే ఒకే నగరంలో స్వామి రెండు వేర్వేరు లీలలను చూపాడు. గర్వంతో విర్రవీగిన రజకుడికి నాశనాన్ని, భక్తితో చందనాన్ని సమర్పించిన కుబ్జకు దివ్యమైన రూపాన్ని, అంతఃసౌందర్యాన్ని ప్రసాదించాడు. శ్రీకృష్ణుని ఈ లీల భగవంతుని దృష్టిలో బాహ్య రూపం, వర్గం ముఖ్యం కావని, కేవలం హృదయపూర్వకమైన భక్తి, వినయం మాత్రమే ముఖ్యమని లోకానికి స్పష్టమైన సందేశాన్ని ఇస్తుంది.

  :: రాముని పాదుకలు :: 

 : " రాముని పాదుకలు " అను నానుడి రామాయణ ఇతిహాసమునకు సంబంధించిన ప్రసిద్ధినొందిన పౌరాణిక నానుడి. ఈ నానుడిని వినినంతనే మనకు భరతుని భ్రాతృభక్తి, త్యాగగుణము, ధర్మచింతన స్పృహకు వచ్చును. శ్రీరామచంద్రుని పవిత్ర పాదుకలను శిరసావహించి, వాటిని సింహాసనముపై ప్రతిష్ఠచేసి, ఆతని రాజప్రతినిధిగా ప్రకటించుకుని, పాలన సాగించిన మహత్తర సంఘటనను ఈ నానుడి బహిర్గత మొనర్చును. " రాముని పాదుకలు " అనునది పాదరక్షలను సూచించుటయే గాక ఒక మహోన్నత సాన్నిధ్యమునకు, విశేష అధికారమునకు, ధర్మబద్ధమైన ప్రాతినిధ్య నిర్వహణా విషయమునకు ప్రతిరూపమై స్థిరపడిన ప్రయోగము. 

తండ్రి మాటను పాలించు నిమిత్తము శ్రీరాముడు పదునాలుగేడులు అరణ్యవాస మాచరించుటకు వెళ్ళిన తరువాత, మేనమామ గృహమునకేగి తిరిగి అయోధ్య కొచ్చిన భరతుడు జరిగిన సంఘటనల పట్ల మిక్కిలి విచారించి, తదనంతరము హుటాహుటిని దండకారణ్యమునకు వెంచేసి చిత్రకూటమందు రామదర్శనము చేసుకొని, అన్నను తిరిగి అయోధ్యకు నాగమించి పట్టాభిషిక్తుడై రాజ్యభారము వహించమని పరిపరి విధముల ఎంత వేడుకున్నను ధర్మావతారుడైన రామచంద్రుడు తండ్రి యానతికి భంగము కలిగించుటకు సమ్మతించడు. అప్పుడు భరతుడు చేయునది లేక శ్రీరాముని పాదుకలు కోరగా, అందుకు నిచ్చగించి రాముడు పాదుకలను ప్రసాదించగా, వాటిని భరతుడు అపరిమితమైన భక్తితో శిరసున ధరించి అయోధ్యకు తెచ్చి, నందిగ్రామమున సింహాసన మేర్పరచి దానిపై తాను తెచ్చిన రామ పాదుకలను ప్రతిష్టించి, వాటికి దాసునిగా మెలగుతూ, తాను స్వయముగా రాజ్యాధికారమును అనుభవించక రాజప్రతినిధిగా రాజ్యపాలన కొనసాగించినాడు. భరతుని దృష్టిలో అయోధ్యా రాజ్యము తనది కాదు. అది శ్రీరామునిదని, తిరిగి తన అన్న వచ్చునంతవరకు నిస్వార్థబుద్ధితో రాజ్యమును కాపాడి, ఆతడు వచ్చిన వెంటనే జాగ్రత్తగా అప్పజెప్ప వలసిన బాధ్యత తనదని భావించి ఆ రీతి శ్రద్ధగా రాజ్య నిర్వహణ మొనర్చెను. రాముని పాదరక్షలే సకల రాజ్యాధికారమునకు, ధర్మమునకు ప్రతీకలుగా నిలిచినవి. 

 ఇట్టి సమున్నతమైన ఘట్టమునుండి " రాముని పాదుకలు " అన్న నానుడి సమాజమందొక ప్రతిపత్తిని సంతరించుకున్నది. ఒక మహా పురుషుని లేదా నాయకుని ప్రత్యక్ష సాన్నిధ్యము లేనప్పటికినీ, ఆయన ఆశయములను, పవిత్ర సంకేతములను గౌరవముతో స్వీకరించి కార్యాచరణ కొనసాగించుటయే ఈ నానుడి యొక్క ప్రధాన సందేశము. అంతియేగాక, లభ్యమైన పదవి లేదా అధికారము స్వార్థభోగముల కొరకు కాక తాను ప్రతినిధిగా వ్యవహరించవలసిన ఉత్తమోత్తమ ధ్యేయమునకు చెందినదనే భావనను ఇది ప్రతిబింబించును. 

 " రాముని పాదుకలు " అనునది కేవలము భక్తికి మాత్రమే కాక విధేయతకు, ధర్మనిష్ఠకు, త్యాగమునకు, నిస్వార్థ సేవకు గొప్ప సంకేతము. అధికారమన్నది అనుభవించుటకు కాదని అదొక పవిత్రమైన బాధ్యతని భరతుని ఆదర్శము నిరూపితము చేసినది. అందుకే " రాముని పాదుకలు " అన్న నానుడి తెలుగు భాషా సాహిత్యములందు చిరస్థాయిగా నిలిచిన పౌరాణిక ప్రయోగముగా విశిష్ఠను కదియించుకున్నది. 

 :: మంధర మంత్రాంగము ::  

    శ్రీరామాయణ పురాణమునందు ప్రశస్తిని పొందిన ఘట్టము " మంధర మంత్రాంగము ". తరువాతి కాలములందు ఇది నానుడిగా ప్రఖ్య కెక్కినది. దశరథ మహారాజు శ్రీరామునకు పట్టాభిషేకము చేసెదనని ప్రకటించిన విషయమును విని అయోధ్యా రాజ్య ప్రజలు అమితానందముపొంది ఉత్సాహము కూడిన వారై యుండిన సమయాన, రాణి కైకేయి పరిచారికగా ఉన్న వృద్ధురాలైన మంధర జరిపిన కుతంత్ర మంత్రాంగము రామాయణ కథా మూలమునే పూర్తిగా మార్చివేసినది. ప్రారంభమందు కైకేయి మిగిలిన తన సవతులైన కౌసల్య, సుమిత్రలతో బాటు తాను కూడా మిక్కిలి ప్రమోదమును పొంది తన రాణివాసములోని వారికందరకూ మంధరతో కలిపి సువర్ణ రత్నాభరణములను కానుకగా యిచ్చిన వేళ దాసియైన మంధర తన కుటిల బుద్ధితో కైకేయి మనస్సున కలుషిత బీజములను నాటి కల్లోలపరచినది. 

     రాముడు పట్టాభిషిక్తుడయినచో కౌసల్య రాజమాతయై అగ్రస్థానమున నిలుచునని, కైకేయి ప్రాధాన్యము క్రమముగా తరుగునని, కొడుకైన భరతుని భవిష్యత్తు అగమ్యగోచరముగా మారునని మంధర చాకచక్యముగా బోధించినది. దేవాసుర యుద్ధమందు తోడ్పాటు నందించిన క్షణములో దశరథు డొసంగిన రెండు వరములను జ్ఞప్తికి తెచ్చి వాటినిప్పుడు కోరమని చెప్పి, ఒక వరముగా భరతునకు రాజుగా పట్టాభిషేకము జరుపుటకు, రెండవది శ్రీరాముడు పదునాలుగేడులు అరణ్యవాసము చేయవలెననియు దశరథుని అడుగమని దుర్బోధ చేసినది. ఆ మాయ వచనములకు లోబడి కైకేయి కోపగృహమందు దశరథుని నిర్బంధించినది. 

    ఈ సంఘటన పరిణామ స్వరూపముగనే " మంధర మంత్రాంగము " అనెడి నానుడి రూపుదిద్దుకున్నది. పరస్పర వైషమ్యములను, శంకలను, అనవసర భయభీతులను రేకెత్తించి ఒకరిని దుర్నిర్ణయములవైపు నడిపించు మోసపూరిత రహస్య పన్నాగములను ఈ నానుడి ద్వారా వ్యవహరించుట పరిపాటియైనది. బాహ్యమునకు హితముకోరు విధముగనే ప్రవర్తించుచు, అంతరంగమందు స్వార్థ చింతనతో పరులను రెచ్చగొట్టు దుష్ట యత్నములకు ఈ లోకోక్తి నిదర్శనముగా నిలుస్తున్నది.  

    సుహృద్భావముతో ప్రవర్తించు యిరువురు వ్యక్తుల మధ్య మూడవ వ్యక్తి ప్రవేశించి వారి మధ్య అపార్థములను, అపోహలను సృష్టించి వారలను వేరుచేసినప్పుడు అది " మంధర మంత్రాంగము " గా వర్ణింపబడుతుంది. కుటుంబములందు, కార్యాలయములందు, రాజకీయరంగములందు స్వార్థపరుల దుర్బోధనల వలన సంభవించు విపత్కర పరిస్థితులు సంభవమయిన సమయములందును గూడా ఈ నానుడి ఉదహరించ బడుతున్నది.  

    ఈ జాతీయము మానవాళికి మహత్తరమైన సందేశము నందించుచున్నది. పరుల మాటలను వినినంతనే వేగముగా నిర్ణయములను చేయక, అందలి సత్యాసత్యములను సమగ్రముగా పరిశీలించి, అంతరాత్మ ప్రబోధముతో వ్యవహరింప వలయునన్న పరమార్థము ఈ లోకోక్తి వలన అవగతమవుతున్నది. ఒక దుర్మార్గపు సలహా లేదా సూచన ఒక వ్యక్తి జీవితమునే కాక, అతని యావత్తు కుటుంబమును, సమాజమును తీవ్రవేదనకు లోనుచేయుననుటకు " మంధర మంత్రాంగము " ప్రత్యక్ష ప్రమాణము. 

     అందరకూ నమస్కారం. శ్రీకృష్ణుని దివ్య లీలలలో "అక్రూరుడి ఆగమనం మరియు మధురకు ప్రయాణం" అనేది అత్యంత కీలకమైన, భావోద్వేగభరితమైన ఉపాఖ్యానం. శ్రీమద్భాగవతం దశమ స్కంధంలో పోతన గారు మరియు వేదవ్యాస మహర్షి ఈ ఘట్టాన్ని ఎంతో రమణీయంగా వర్ణించారు. గోకులంలో శ్రీకృష్ణుడి బాల్య లీలలు పూర్తయి, అవతార కార్య సాధనలో భాగంగా ధర్మ సంస్థాపన మరియు కంస వధ వైపు వేసిన మొదటి అడుగు ఈ ప్రయాణమే.

    ద్వాపర యుగంలో అధర్మానికి ప్రతిరూపంగా మారిన కంసుడు, తన మరణం దేవకీ-వసుదేవుల ఎనిమిదో సంతానం వల్ల జరుగుతుందనే అశరీరవాణి హెచ్చరికకు భయపడి నిరంతరం కృష్ణుడిని సంహరించడానికి రకరకాల రాక్షసులను పంపాడు. వారందరినీ కృష్ణుడు మట్టుబెట్టడంతో కంసుడిలో భయం తీవ్రమైంది. దాంతో కంసుడు ఒక పన్నాగం పన్నుతాడు. మధుర నగరంలో "ధనుర్యాగం" పేరిట ఒక గొప్ప ఉత్సవాన్ని ఏర్పాటు చేసి, దానికి రేపల్లె నుంచి బలరామకృష్ణులను ఆహ్వానించి, అక్కడే కువలయాపీడమనే ఏనుగుచేతగానీ లేదా చాణూర ముష్టికులనే మల్లయోధులతోగానీ వారిని అంతం చేయాలని నిశ్చయించుకుంటాడు.

    ఈ వార్తను రేపల్లెకు చేరవేసి, కృష్ణ బలరాములను మధురకు తోడ్కొని రావడానికి కంసుడు తన మంత్రి, యాదవ శ్రేష్ఠుడు మరియు పరమ భాగవతోత్తముడైన అక్రూరుడిని ఎంచుకుంటాడు. అక్రూరుడు కంసుడి ఆజ్ఞను పాటిస్తున్నట్లు పైకి కనిపించినా, మనస్సులో మాత్రం వర్ణించలేని ఆనందాన్ని పొందుతాడు. పరమాత్మ అయిన శ్రీకృష్ణుడిని స్వయంగా దర్శించుకునే దివ్య భాగ్యం తనకు దక్కబోతోందని ఆయన మైమరచిపోతాడు. గోకులానికి రథంపై బయలుదేరిన అక్రూరుడు దారి పొడవునా కృష్ణుని మంగళ రూపాన్ని, దివ్య లీలలను స్మరించుకుంటూ భక్తి పరాకాష్ఠను అనుభవిస్తాడు.

    రేపల్లె సరిహద్దుల్లో ప్రవేశించగానే నేలపై శ్రీకృష్ణుడి పాదముద్రలు కనిపించగా, అక్రూరుడు ఆనందబాష్పాలతో రథం దిగి ఆ పాదధూళిలో పొర్లాడి, తన శిరస్సుపై చల్లుకుంటాడు. ఇది భక్తి మార్గంలో "దాస్య భక్తి"కి మరియు పరిపూర్ణ శరణాగతికి అత్యుత్తమ నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. గోకులం చేరుకున్న అక్రూరుడికి ఆవులను తోలుకుని వస్తున్న కృష్ణ బలరాములు దర్శనమిస్తారు. పసుపు పచ్చని పీతాంబరంతో, నెమలి పింఛంతో చిరునవ్వులు చిందిస్తున్న పరమాత్మకు అక్రూరుడు సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తాడు. శ్రీకృష్ణుడు ఆయనను ప్రేమతో ఆలింగనం చేసుకుని, నందగోపుని గృహంలో ఉచిత ఆతిథ్యం పొందేలా చూస్తాడు. అక్రూరుడు కంసుని ఆహ్వానాన్ని, అతని కుట్రలను స్పష్టంగా వివరించి మధురకు రావలసిందిగా కోరతాడు.

    మరుసటి ఉదయం కృష్ణ బలరాములు అక్రూరుడితో కలిసి మధురకు బయలుదేరడానికి సిద్ధమవుతారు. ఈ వార్త తెలిసిన గోపికలు దిగ్భ్రాంతికి గురవుతారు. తమ ప్రాణప్రదమైన కృష్ణుడు తమను వదిలి వెళ్తున్నాడనే వార్త వారిని నిలువునా దహించివేస్తుంది. గోపికలందరూ రథానికి అడ్డుగా నిలబడి కన్నీరుమున్నీరవుతూ, "మా హృదయాలను దోచుకున్న కృష్ణుడిని మా నుండి దూరం చేస్తున్న ఈ అక్రూరుడు నిజంగా క్రూరుడే" అని ఆవేదన చెందుతారు. కృష్ణుడు వారి భక్తికి, విరహ వేదనకు కరిగిపోయి, తాను త్వరలోనే తిరిగి వస్తానని మాట ఇచ్చి, తన అభయ హస్తంతో వారిని ఊరడించి ప్రయాణమవుతాడు.

    గోకులం దాటి రథం యమునా నది తీరానికి చేరుకోగానే, మధ్యాహ్న సంధ్యావందనం కోసం అక్రూరుడు యమునా జలాలలో దిగుతాడు. ఆయన నదిలో మునిగినప్పుడు నీటి అడుగున కూడా రథంపై ఉన్న కృష్ణ బలరాములే కనిపిస్తారు. అనుమానంతో పైన చూడగా అక్కడ కూడా రథంపైనే కూర్చుని ఉంటారు. మరల నీటిలో మునిగినప్పుడు అక్రూరుడికి వేయి పడగల శేషనాగుపై పవళించి ఉన్న శ్రీమహావిష్ణువు రూపం, ఆయనను సేవిస్తున్న సనకాది మునులు, దేవతలు దర్శనమిస్తారు. శ్రీకృష్ణుడు సాక్షాత్తూ విశ్వవ్యాపకుడైన శ్రీమహావిష్ణువేనని గ్రహించిన అక్రూరుడు పరమానందంతో నదిలోనే నిలబడి పరమాత్మను దివ్యమైన స్తోత్రాలతో కీర్తిస్తాడు.

    ఈ విధంగా దివ్యానుభూతి పొందిన అక్రూరుడు పరమానందంతో రథాన్ని నడుపుతూ మధురా నగరానికి చేరుకుంటాడు. మధుర ప్రజలు నీలమేఘ శ్యాముడైన శ్రీకృష్ణుడిని చూసి పరవశించిపోతారు. 

:: కేశిని సంహరించుట ::  

     శ్రీకృష్ణ భగవానుడి దివ్య లీలలలో అసుర సంహార ఘట్టాలు ఎంతో విశిష్టమైనవి. రక్షకునిగా, భక్త సులభుడిగా తనను ఆశ్రయించిన గోపాలురను, గోవులను కాపాడటానికి శ్రీకృష్ణుడు అనేక రాక్షసులను సంహరించాడు. అందులో కంసుడు పంపగా బృందావనానికి గుర్రం రూపంలో వచ్చిన 'కేశి' అనే అసురుడిని వధించడం అత్యంత శక్తిమంతమైన, రోమాంచితమైన ఘట్టం. పోతనగారు శ్రీమదాంధ్ర భాగవతంలో ఈ కేశి సంహార లీలను కన్నులకు కట్టినట్లు వర్ణించారు.

    కంసుడి ఆజ్ఞ మేరకు కేశి అనే రాక్షసుడు భయంకరమైన అశ్వ రూపంలో గోకులంపై పడ్డాడు. ఆ రాక్షస హయం కలిగించిన బీభత్సాన్ని పోతనగారు అత్యంత భయంకరమైన పదజాలంతో వర్ణించారు:

ఖురపుటాహతి దూలి కుంభినీ చక్రంబు ఫణిరాజ ఫణులకు బరువుసేయ  

భీషణ హేషా విభీషితులై మింట నమృతాంధు లొండొరు నండ గొనగ  

జటుల చంచల సటాచ్ఛటల గాడ్పుల మేఘములు విమానములపై ముసుగు వడగ  

వివృతాస్య గహ్వర విపుల దంతంబులు ప్రళయాగ్నికీలల పగిది మెఱయ 

గాలపాశ లీలగా వాల మేపార

వాహమగుచు గంధవాహ గతుల 

విజిత శక్రపాశి వీర్య పయోరాశి

కేశివచ్చె మంద క్లేశ మంద

    అంటే, ఆ గుర్రపు గిట్టల దెబ్బలకు భూమండలమంతా దద్దరిల్లి, కింద ఉన్న ఆదిశేషుని పడగలపై ఎనలేని బరువు పడింది. దానికి తోడు ఆ అశ్వం చేసిన భయంకరమైన సకిలింతలకు ఆకాశంలో దేవతలు భయపడి ఒకరినొకరు అంటిపెట్టుకున్నారు. కేశి కేసరాల (జూలు) గాలికి మేఘాలు దేవర్షుల విమానాలపై ముసుగుల వలె కప్పబడ్డాయి. తెరచిన నోటిలోని కోరలు ప్రళయాగ్ని జ్వాలల్లా మెరిసిపోతున్నాయి. యమపాశం వలె తోక వీచుకుంటూ, వాయువేగంతో, ఇంద్రుడిని మరియు వరుణుడిని కూడా జయించిన పరాక్రమంతో ఆ కేశి అనే రాక్షసుడు గోకులానికి క్లేశం (బాధ) కలిగించడానికి వచ్చాడు.

    అలా ఆక్రోశిస్తూ తనపైకి వస్తున్న కేశిని చూసి శ్రీకృష్ణుడు లీలామానుష విగ్రహుడై ఎదుర్కొన్నాడు. కేశి కోపంతో కృష్ణుడిని తన గిట్టలతో తన్నడానికి ప్రయత్నించగా, కృష్ణుడు ప్రదర్శించిన విక్రమాన్ని పోతనగారు ఇలా చెప్పారు:

తన్నిన తన్నునంబడక దానవహంత సమీకరంతయై 

కన్నుల గెంపు పెంపెనయ గ్రక్కున ఘోట నిశాటు పాదముల్ 

వన్నెసెడంగ బట్టి వడివైచె ధనుశ్శతమాత్ర దూరముం 

బన్నగ డింభమున్ విసరి పాఱగవైచు ఖగేంద్రు కైవడిన్

    కేశి తన్నడానికి రాగా, రాక్షస సంహారియైన కృష్ణుడు ఆ దెబ్బకు వెనక్కి తగ్గలేదు. యుద్ధ ఉత్సాహంతో కన్నులు ఎర్రబడగా, ఆ గుర్రపు రాక్షసుడి వెనుక కాళ్లను చటుక్కున పట్టుకుని, గరుత్మంతుడు చిన్న పామును విసిరికొట్టినట్లుగా నూరు ధనుస్సుల దూరంలోకి (చాలా దూరంలోకి) విసిరిపారేశాడు.

    అంతటితో కేశి వెనుకంజ వేయలేదు. కిందపడి దొర్లి, వెంటనే లేచి అహంకారంతో కృష్ణుడిపైకి దూకి నోరు తెరచి కరవడానికి వచ్చింది. అప్పుడు గోపకులేంద్రుడైన శ్రీకృష్ణుడు శత్రువు నోటిని నిర్వీర్యం చేసిన విధానాన్ని ఈ క్రింది పద్యంలో చూడవచ్చు:

వైచిన మ్రొగ్గి లేచి వెస వాజినిశాటుడు హుంకరించి సం -

కోచములేక పైబడిన గోపకులేంద్రుడు దిగ్గజేంద్రు శుం 

 డా చటుల ప్రభాబల విడంబకమైన భుజార్గళంబు దో -

షాచరు నోటిలో నిడియె జండ ఫణిన్ గుహనుంచు కైవడిన్

    విసిరికొట్టినా లేచి హుంకరిస్తూ భయం లేకుండా తనపై పడుతున్న ఆ గుర్రపు రాక్షసుడి నోటిలో శ్రీకృష్ణుడు దిగ్గజాల తొండాల వంటి శక్తిమంతమైన తన ఎడమ చేతిని పెట్టాడు. విషసర్పాన్ని గుహలో పెట్టినట్లుగా రాక్షసుని వికృత ముఖంలో తన చేయి ఉంచాడు.

    ఆ తర్వాత శ్రీకృష్ణుడు ఆ రాక్షసుడి శరీరంలో తన బాహువును పెంచి, కేశిని అంతమొందించిన తీరును పోతనగారు మహాకవిత్వంతో వర్ణించారు:

దంభోళి ప్రతిమాన కర్కశ మహోద్య ద్వామదో: స్తంభమున్ 

శుంభల్లీల నఘారి వాని రదముల్ చూర్ణంబులై రాలగా 

గంభీరంబుగ గుక్షిలో జొనిపి వీకన్ వృద్ధి బొందింపుచున్ 

గుంభించెం బవనంబు పిక్కటిల దత్కుక్షిన్ నరేంద్రోత్తమా!

    వజ్రాయుధంతో సమానమైన తన దట్టమైన ఎడమ చేతిని కృష్ణుడు కేశి నోటి ద్వారా కడుపులోకి దూర్చాడు. ఆ దెబ్బకు కేశి పళ్లు పిండిపిండి అయి రాలిపోయాయి. ఆపై కృష్ణుడు తన చేయిని కేశి కడుపులోనే బాగా విస్తరించేలా (పెరిగేలా) చేశాడు. దాంతో ఆ రాక్షసుడి పొట్టలో గాలి ఆడక, పవనం స్తంభించిపోయి ప్రాణాలు విలవిలలాడాయి.

    చివరకు శ్రీకృష్ణుడి భుజ విజృంభణకు కేశి ఏ విధంగా నేలకూలాడో పోతనగారు తేలికైన కంద పద్యంలో తెలిపారు:

వాయువు వెడలక నిలిచిన -

గాయంబు సెమర్ప గన్నుగవ వెలి కుఱకన్ 

మాయసెడి తన్నుకొనుచును 

గూయుచు నశ్వాసురుండు గూలెన్ నేలన్

    కృష్ణుడి హస్తము పొట్టలో పెరగడంతో లోపలి గాలి బయటకు రాలేక నిలిచిపోయింది. కేశి శరీ్రమంతా చెమటలు పట్టాయి. కన్నులు బయటకు వచ్చేశాయి. దాని రాక్షస మాయలన్నీ నశించి, కాలుచేతులు తన్నుకుంటూ, రోదిస్తూ ఆ అశ్వాసురుడు నేలపై పడి ప్రాణాలు విడిచాడు.

    ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుడు అతి సునాయాసంగా కేశి అనే మహా అసురుడిని సంహరించి 'కేశవుడు' అనే పవిత్ర నామాన్ని పొంది, బృందావన వాసులకు అభయాన్ని ప్రసాదించాడు.

:: వృషభాసుర సంహారము :: 

     అందరకు నమస్కారం! ఈ వారం మనం శ్రీకృష్ణ లీలలలో భాగంగా వృషభాసుర సంహార ఘట్టాన్ని తెలుసుకుందాము. శ్రీకృష్ణ భగవానుడి దివ్య లీలలలో "వృషభాసుర సంహారము" అత్యంత విశిష్టమైనది.  . రేపల్లెలో నందకిశోరుడు గోపబాలురతో, పశువులతో కలసి లీలలు సలుపుచుండగా, కంసుని పంపకమున అరిష్టాసురుడు అనే రాక్షసుడు భయంకరమైన ఎద్దు (వృషభము) రూపమును ధరించి ఆకస్మికముగా మందపై పడ్డాడు.  ఆ రాక్షసుని భయంకర రూపమును, అతని పరాక్రమమును పోతనగారు అత్యద్భుతముగా వర్ణించినారు. 

    ఆ వృషభాసురుని ఆకారము ఎంత ప్రాంశువుగా, భయానకముగా ఉందంటే — ఆ రాక్షసుని పీట లాంటి వీపు భాగాన్ని అదే మూపురాన్ని చూచి ఆకాశములోని మేఘములు కూడా అది ఏదో పర్వత శిఖరమని పొరబడి దానిని ఆశ్రయించాయట. భయంకరమైన దేహము అతనిది. అతడు పెట్టిన ఘోరమైన ఱంకె చెవుల పడగానే గర్భవతులైన స్త్రీలకు గర్భస్రావము సంభవిస్తున్నదట. . అతడు నేలను కాళ్లతో ద్రవ్వునప్పుడు పైకి లేచు ధూళి సూర్యభగవానుని కాంతిని సైతము కప్పివేస్తున్నదట. తన పదునైన కొమ్ములతో ఎదురొచ్చిన పర్వతములను పొడిచినచో అవి కూడా పెళ్లగించుకొని నేలకూలుతున్నాయట. అట్టి రాక్షసశ్రేష్ఠుడు అహంకారముతో తోకను పైకెత్తి, గగనమంతటా మారుమోగునట్లు పెద్ద ఱంకె వేసి, కాలు దువ్వుతూ, పదునైన కొమ్ములను ముందుకు సాచి పశువుల మందపైకి ఉగ్రరూపముతో విరుచుకుపడ్డాడు. 

ఎవ్వని మూపుర మీక్షించి మేఘంబు లద్రి శృంగంబని యాశ్రయించు

నెవ్వని ఱంకె కర్ణేంద్రియంబులు సోక గర్భ పాతంబగు గర్భిణులకు

నెవ్వని పదహతి నెగయు పరాగంబు లంధకారారాతి నావరించు

నెవ్వడు గొమ్ముల నెదిరించి చిమ్మిన బృద్థ్వీధరంబులు పెల్లగిల్లు

నట్టి వృషభాసురేంద్రు డహంకరించి, వాల లతయెత్తి పెనుఱంకె వైచి నేల

గాలు ద్రవ్వుచు నిశిత శృంగములు సాచి, మంద బెగడంగ గవిసె నమంద గతిని

    ఆ ఘోర రాక్షస రూపమును చూచి గోకులమంతయూ తీవ్ర భయాందోళనలకు గురయింది. ఆ భయానక వాతావరణమును పోతనగారు అత్యంత దయనీయముగా, కంటికి కట్టినట్లు వర్ణించారు. ఆ పెనుఱంకెలకు గడగడలాడి లేగదూడలు చెల్లాచెదరై పరుగెత్తాయి.  గోవులు, ఆబోతులు ఒకదానిపై నొకటి పడుతూ దిక్కుతోచక పరుగెత్తసాగాయి.  లేగలు, ఆవులు, ఆబోతులు, గోపకులు అంతా విచ్ఛిన్నమై చెల్లాచెదరై ప్రాణభయముతో పరుగెడుతూండగా ఆ వృషభాసురుడు వారిని వెంటబడి తరుముతున్నాడు. గోపాలురకు అభయమిచ్చు గోపచమూ విభుడైన శ్రీకృష్ణభగవానుడు ఆ అరిష్టాసురుడు వారిని వెంటాడటాన్ని  గమనించాడు. 

క్రేపులు వాఱె గోవులకు, గ్రేపులు గోవులు గోవృషంబులం

బైపడె; వత్సధేను వృషభంబులు గోపకులందు జొచ్చె; నా

గోపకులా వృషేంద్రములు గోవులు లేగలు విచ్చి పాఱగా

గోప చమూ విభుండు గనె గోవృష దైత్యుడు వెంట నంటగన్

    దీనులైన గోపకులను, అమాయక పశువులను రక్షించుటకై శ్రీకృష్ణుడు ముందుకు వచ్చి ఆ అసురుని గర్జించి సవాలు విసురుతూ "ఓ అరిష్టాసురా! దిక్కుతోచక పరుగెత్తుచున్న లేగదూడలను, గోవులను, అబలలైన స్త్రీలను, పసిబాలురను భయపెట్టి తోలుటయేనా నీ శౌర్యము? నీ ప్రతాపము చూపుటకు ఇది భయస్తులైన గోపాలుర మందకాదురా! ముందుకు వచ్చి నాపై పడితివేని, ప్రచండమైన శార్దూలము (పులి) వంటి ఈ కృష్ణుడు నేడు నీ కంఠమును త్రెంపి, నిన్ను చంపక వదలిపెట్టునా?" అని సింహనాదము చేసెను.

బాలుర నింతులం బసుల బాఱగ దోలుట బంటు పంతమే

చాలు, వృషాసురేంద్ర! బల సంపద జూపగ నెల్ల బోటి గో

పాలుర మందగాదు; చను పైబడితేని బ్రచండ కృష్ణ శా

ర్దూలము నేడు నీ గళము ద్రుంపక చంపక పోవనిచ్చునే?

    కృష్ణుని ఆక్షేపణ విన్న వృషభాసురుడు మరింత క్రోధావిష్టుడాయెను. తన గిట్టలతో నేలను త్రవ్వుచు, తోకను వేగముగా ఊపుచు గాలి విసరగా ఆ ధాటికి ఆకాశమున మేఘములు విరవిరబోయి చెల్లాచెదరాయెను. భయంకరమైన పదునైన కొమ్ములను ముందుకు ఒడ్డి, కన్నుల నుండి నిప్పులు చెరుగుచు, దుస్తరమైన రూపముతో ఆ రాక్షసుడు శత్రువుల అహంకారమును అణచు పద్మలోచనుడైన శ్రీకృష్ణుని పైకి ఉగ్రముగా దాడికి దిగినాడు. 

ఖురముల నేల ద్రవ్వుచు నకుంఠిత వాల సమీరణంబులన్

విరవిరబోయి మేఘములు వివ్వ విషాణము లొడ్డి కొంచు దు

స్తరమూర్తియై వృషభ దైత్యుడు కన్నుల నిప్పు లొల్కగా

దురదుర వచ్చి తాకె రిపు దుర్మద మోచను బద్మలోచనున్

    ఆవిధముగా ఉగ్రముగా డీకొనవచ్చిన రాక్షసుని యాదవకుంజరుడైన శ్రీకృష్ణుడు అప్రమత్తుడై ఎదుర్కొన్నాడు.  మదగజము మరొక ఏనుగును తోసివేసినట్లు, కృష్ణుడు ఆ వృషభాసురుని రెండు కొమ్ములను పట్టుకొని అష్టాదశ పదాంతర దూరము (పద్ధెనిమిది అడుగుల దూరము) వెనుకకు నెట్టివేసాడు. ఆ దెబ్బకు ఆ రాక్షసుడు మైకము ముసరి, ఒళ్లంతా చెమటలు పట్టి నేలకొరిగినాడు. అయినను ఆ అసురుడు మరల లేచి, తీవ్రమైన దుర్మదముతో, గర్వముతో సకల మదాంధులను అణచు జనార్ధనుడైన కృష్ణునిపైకి తిరిగి డీకొనుటకు దూసుకొని వచ్చినాడు.

యాదవ కుంజరుండు వృషభాసురు కొమ్ములు రెండుబట్టి య

ష్టాదశ పాద మాత్రము గజంబు గజంబును ద్రొబ్బు కైవడిన్

ఖేదిల ద్రొబ్బ నయ్యసుర బిమ్మిటి నొంది చెమర్చి మ్రొగ్గి దు

ర్మాదము తోడ డీకొనె బ్రమత్త విమర్దను నా జనార్దునున్

    అట్లు తిరుగబడిన అరిష్టాసురుని కృష్ణుడు లీలగా పట్టుకొని, అతని కొమ్ములను విరిచి, నేలకేసి కొట్టి, త్రొక్కి సంహరించాడు. రాక్షసుని ప్రాణములు ఆకాశమున కలసిపోగా, గోపాలురు, దేవతలు హర్షధ్వానములు చేసి పుష్పవర్షము కురిపించినారు. ఆవిధముగా శ్రీకృష్ణభగవానుడు వృషభాసుర సంహారము ద్వారా గోకులమును ఘోరమైన ఆపద నుండి రక్షించి తన అభయప్రదాతృత్వమును చాటినాడు. 

 “దుర్యోధనుడి తొడలు” – అహంకారానికి ప్రతీకగా నిలిచిన నానుడి

    తెలుగు భాషలో “దుర్యోధనుడి తొడలు” అనే మాట కేవలం ఒక శరీర భాగాన్ని సూచించే పదం కాదు. ఇది అహంకారమునకు, దురహంకారమునకు, ధర్మమును ధిక్కరించు మొండితనమునకు ప్రతీకగా ప్రయోగింపబడే ఒక ప్రముఖమైన నానుడి. మహాభారత ఇతిహాసంలో దుర్యోధనుని తొడలు అధర్మ పతనానికి, ద్రౌపదీ పరాభవానికి సాక్ష్యంగా నిలిచిన ఒక విశేషమైన ఘట్టాన్ని మనకు గుర్తుచేస్తాయి.

    మహాభారతంలో కౌరవ పాండవుల మధ్య విరోధము క్రమక్రమముగా పెరిగి, చివరకు కురుక్షేత్ర సంగ్రామానికి దారితీసింది. ఆ యుద్ధంలో దుర్యోధనుడు తన బాహుబలముపై, తన గదాయుద్ధ నైపుణ్యముపై అపారమైన గర్వమును కలిగియుండెను. యుద్ధాంతమున పాండవ మధ్యముడైన భీమసేనుడు దుర్యోధనునితో గదాయుద్ధమునకు దిగెను. ఇరువురును సమబలసంపన్నులై పరస్పరము భీకరముగా పోరాడిరి.

    అయితే దుర్యోధనుని పతనానికి మూలమైనది కేవలము అతని బాహుబలము కాదు; తన అహంకారము, తనకు ఎదురుగా నిలిచిన వారిని తక్కువగా చూడటమే అతని ప్రధాన బలహీనత. గతంలో మయసభలో, ద్యూతక్రీడ అనంతరం ద్రౌపదిని అవమానించిన సందర్భంలో, దుర్యోధనుడు తొడను చరుస్తూ ఆమెను వచ్చి తన తొడపై కూర్చోమని అవమానించాడు. ఆ తీవ్రమైన అవమానాన్ని హృదయమున దాచుకొన్న భీముడు, “సంగ్రామంలో దుర్యోధనుని తొడలను విరిచి సంహరిస్తాను” అని ఘోరమైన ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.

    సాధారణంగా గదాయుద్ధ నియమావళి ప్రకారం బొడ్డు క్రింది భాగంలో, అంటే తొడలపై ప్రహరించడం నిషిద్ధం. అయినప్పటికీ, ద్రౌపదికి జరిగిన పరాభవానికి ప్రతికారంగా, తన ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చుకోవడానికి శ్రీకృష్ణుని సైగతో భీముడు దుర్యోధనుని తొడలపై గదతో బలంగా మోదాడు. దాంతో దుర్యోధనుడు నేలకొరిగెను. అతని గర్వమునకు, అహంకారమునకు, అధర్మమునకు అదే అంత్యదశగా పరిణమించింది.

    అందుచేత “దుర్యోధనుడి తొడలు” అనగా కేవలం శరీర భాగాన్ని సూచించడం మాత్రమే కాదు. అధికారమున్నదని, బలమున్నదని, తనను ఎవరూ ఎదిరించలేరని విర్రవీగే అహంకారానికి, వారి బలహీనమైన మర్మస్థానానికి అది ఒక ప్రతీక. ఎంతటి బలవంతుడైనను ధర్మమును విడిచి, గర్వముతో ప్రవర్తించినచో చివరకు పతనము తప్పదనే శాశ్వత సత్యమును ఈ నానుడి మనకు ప్రబోధిస్తోంది. బలము మనిషిని ఉన్నతునిగా చేయదు; ఆ బలమును ధర్మమార్గమున వినియోగించడమే నిజమైన గొప్పతనము. అహంకారానికి ఆరంభంలో విజయము కనబడినను, అంతమున నాశనమే సంభవించుననేదే ఈ నానుడి మనకు అందించే గొప్ప నీతి.