సముద్రంలో బిందువంత – భావ పరిమళం, జీవన సత్యం

"సముద్రంలో బిందువంత" అనునది మన తెలుగు భాషలోని అత్యంత అర్థగర్భితమైన నానుడులలో ఒకటి. అపారమైన, అంతులేని సముద్రంతో పోలిస్తే అందులోని ఒక్క నీటి బిందువు ఎంత అల్పమైనదో మనకు విదితమే. సముద్రమంతటి పరిమాణముతో పోల్చినపుడు, ఆ బిందువు ఉనికి కనిపించనంత స్వల్పంగా ఉంటుంది. ఈ భావమునే ఆధారముగా చేసుకుని, ఒక మహత్తరమైన విషయంతో లేదా సమాజంతో పోల్చినపుడు మన వంతు కృషి లేదా జ్ఞానం చాలా అల్పమని తెలియజేయుటకు ఈ నానుడిని ఉపయోగిస్తాము.

మన జీవితంలో అనేక సందర్భాలలో ఈ సామెత ప్రాముఖ్యత కనబడుతుంది. ప్రత్యేకించి, ఇది మనలో వినయాన్ని మరియు నమ్రతను (Humility) పెంపొందించడానికి ఎంతో దోహదపడుతుంది. ఒక వ్యక్తి ఎంత చదువుకున్నా, ఎంత అనుభవం పొందినా లేదా ఎంతటి గొప్ప విజయాన్ని సాధించినా, ఈ అపారమైన విశ్వ పరిజ్ఞానంతో పోల్చితే అది "సముద్రంలో బిందువంత" మాత్రమే. ఎంత ఎదిగినా అహంకారాన్ని దరిచేరనీయకుండా, ఇంకా నేర్చుకోవాల్సింది కొండంత ఉందనే జ్ఞానాన్ని ఈ సామెత మనకు నిరంతరం గుర్తుచేస్తుంది.

సామాజిక సేవా దృక్పథంలో కూడా ఈ నానుడి ఎంతో ప్రాధాన్యత కలిగి ఉంది. ఉదాహరణకు, ఒక మహత్తరమైన సేవా కార్యక్రమంలో లేదా సమాజంలోని అపారమైన సమస్యల పరిష్కారంలో వేలాది మంది సహకరిస్తున్నప్పుడు, మనము అందించిన సహాయం చాలా చిన్నదై ఉండవచ్చు. అప్పుడు "నా సహాయం సముద్రంలో బిందువంత" అని భావిస్తుంటాము. కానీ సముద్రంతో పోలిస్తే కనిపించనంత చిన్నదైనప్పటికీ, ఆ బిందువు కూడా నీరే కదా! అట్లే, మన సహాయం చిన్నదైనంత మాత్రాన దానిని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.

ఏ మహత్తర కార్యసాధనైనా అనేక చిన్న చిన్న ప్రయత్నాల సమాహారమే. సముద్రము అనేది కోట్లాది బిందువుల కలయిక తప్ప వేరే కాదు. ఒక చీకటిని తోలిపించడానికి చిన్న నిప్పురవ్వ చాలినట్లు, ఒక మహావృక్షం చిన్న విత్తనం నుండే పుట్టినట్లు, ప్రతి గొప్ప విజయం కూడా సూక్ష్మమైన ప్రయత్నాల పర్యవసానమే. కాబట్టి "సముద్రంలో బిందువంత" అని మన శ్రమను లేదా కృషిని ఎన్నడూ తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు. ప్రతి వ్యక్తి చేసే చిన్న ప్రయత్నమూ సమాజ ప్రగతికి తోడ్పడుతుంది.

ముగింపుగా చెప్పాలంటే, "సముద్రంలో బిందువంత" అనునది కేవలం మన అల్పత్వాన్ని లేదా పరిమితులను సూచించే నానుడి మాత్రమే కాదు; అది సమష్టి ప్రయోజనంలో మన వంతు కృషి ఎంత విలువైనదో తెలియజేసే ఒక గొప్ప జీవన సత్యం. విశ్వవ్యాప్తమైన సమాజంలో మన పాత్ర స్వల్పమని గ్రహించి గర్వం లేకుండా ఉండటం ఎంత ముఖ్యమో, మన వంతు బాధ్యతను నిజాయితీతో, నిస్వార్థంతో నిర్వర్తించడం కూడా అంతే ముఖ్యం.

 

శ్రీకృష్ణుని రాసక్రీడా వర్ణన – ప్రాకృతాతీత దివ్యానందం

   అందరకూ నమస్కారం. ఈవారం మనం శ్రీమద్భాగవతం దశమ స్కంధం పూర్వభాగంలో  పోతనామాత్యులు వర్ణించిన శ్రీకృష్ణుని రాసక్రీడను గురించి తెలుసుకుందాం. రాసలీల అనేది కేవలం ప్రాకృతమైన కామక్రీడ కాదు; అది ఆత్మ-పరమాత్మల దివ్యమైన అనుసంధానం. గోపికల రూపంలో ఉన్న అమాయక జీవాత్మలు, సర్వేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడనే పరమాత్మలో లీనమయ్యే అద్వైతానంద స్థితికి ఇది ప్రతీక. వేణుగానంతో ప్రారంభమైన ఆ మహా నృత్యోత్సవంలో గోపికల ఆంగికాభినయం, దేవతల పారవశ్యం, ప్రకృతి ఉపచారాలు, నాదబ్రహ్మ విన్యాసాలు పోతన కవిత్వంలో అత్యంత రమణీయంగా ఆవిష్కరించబడ్డాయి.

    శ్రీకృష్ణుని దివ్య సాన్నిధ్యంలో నృత్యం చేస్తున్నప్పుడు గోపికలు అనుభవించిన పారవశ్యము, వారి శారీరక చలనాలు పోతన గారి వర్ణనలో కళ్ళకు కట్టినట్లు కనిపిస్తాయి. గోపికలు కృష్ణుడితో కలిసి లయబద్ధంగా అడుగులు వేస్తున్నప్పుడు వారి సన్నని నడుములు నాట్య భంగిమలకు అనుగుణంగా ఊగుతున్నాయి. ముఖాలపై మందహాసాలు నిండిపోతున్నాయి. వేగంగా కదులుతుండడం వల్ల మెడలోని మౌక్తిక హారాలు ఒకదానితో ఒకటి చిక్కుపడుతున్నాయి. నడుముకు ఉన్న మొలనూళ్ళు సడులు వారుతున్నాయి. వారి నయనాల నుండి లలితమైన కాంతిరేఖలు నలుదిక్కులా ప్రసరిస్తున్నాయి. నృత్య శ్రమ వల్ల ముఖములపై ముత్యాల వంటి స్వేదబిందువులు పొడముతున్నాయి. కదలికలకు ముంగురులు చలిస్తుండగా, చెవులకు ఉన్న ఆభరణాలు విద్యుల్లతల వలె మెరుస్తున్నాయి. ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుని సరసన ఆ గోపికలు ప్రకాశిస్తున్న తీరు, నీలిమేఘం పక్కన ప్రకాశించే బంగారు మెరుపు తీగల వలె ఉండి, శ్రవణపేయమైన గానంతో ఆకాశాన్ని పులకరింపజేసింది.

"నడుములు వీగియాడ చిఱునవ్వులు నివ్వటిలంగ హారముల్

సుడివడ మేఖలల్ వదల జూడ్కి మెఱుంగులు పర్వ ఘర్మముల్

పొడమ గురుల్ చలింప శ్రుతిభూషణముల్ మెఱవన్ సకృష్ణలై

పడతుక లాడుచుంజెలగి పాడిరి మేఘతటిల్లతాప్రభన్"

    ఈ రాసనృత్యంలో శబ్దసౌందర్యానికి లోటులేదు. నిష్కళంకమైన పున్నమి చంద్రుని వంటి సుందర ముఖమండలాలు కలిగిన ఆ గోపికలు, పద్మనేత్రుడైన శ్రీకృష్ణునితో కలిసి నర్తిస్తున్నప్పుడు వారి శరీర ఆభరణాలు స్వరమేళవింపుగా మారాయి. కాలి అందియల (నూపురాలు) ఘల్లుఘల్లుల శబ్దాలు, మొలనూలి గంటల (గింకిణులు) మృదువైన ధ్వనులు, చేతి గాజుల (కంకణాలు) సవ్వడులు ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడుతూ దివ్యమైన నాదాన్ని ఉత్పన్నం చేశాయి. నాట్యం చేసే గోపికల చలనాల నుండి ఉత్పన్నమైన ఆ శబ్ద తరంగాలు వినేవారి చెవులకు అమృతధారల వలె, అత్యంత శ్రవణానందకరమైన పండుగలా (గర్ణోత్సవమై) మారాయి.

"అంకరహితేందు వదనలు పంకజలోచనుని గూడి పరగ నటింపన్

గింకిణుల నూపురంబుల కంకణములమ్రోత లెసగె గర్ణోత్సవమై"

    ఈ సచ్చిదానంద దృశ్యం కేవలం భూలోకానికే పరిమితం కాలేదు. స్వర్గలోక వాసులైన దేవతలు సైతం ఈ అలౌకిక లీల చూసి పరవశించిపోయారు. లేడి కన్నుల వంటి చంచలమైన సుందర నేత్రాలు కలిగిన గోపికలతో శ్రీహరి జరుపుతున్న ఈ రాసక్రీడా మహోత్సవాన్ని వీక్షించడానికి ఇంద్రాది దేవతలు తమ తమ ధర్మపత్నులతో కలిసి అంబరవీధికి (ఆకాశానికి) చేరారు. వారు తమ దివ్య విమానాలను ఆకాశంలో నిలిపి, కన్నులార ఈ అద్భుతాన్ని చూసి మైమరిచిపోయారు.

"హరిణీ నయనలతోడను హరి రాసక్రీడసేయ నంబర వీథిన్ 

సురనాథులు భార్యలతో సొరిది విమానంబులెక్కి చూచిరిలేశా!"

    దేవతల పారవశ్యం కేవలం వీక్షణంతో ఆగిపోలేదు.   ఆ సమయంలో ఆకాశవీధి నుండి దివ్యమైన మందార, పారిజాత పుష్పవృష్టి కురిసింది. దేవదుందుభులు గంభీరంగా మోగాయి. గంధర్వపతులు తమ కాంతలతో కలిసి శ్రీకృష్ణుని కళ్యాణ గుణాలను, అనంత లీలలను మధురమైన స్వరాలలో గానం చేశారు. జగత్తులోని సమస్త శుభ శక్తులు ఆ రాసమండలం వైపు మొగ్గు చూపాయి.

"కురిసెన్ బువ్వులవానలు - మొరసెన్ దుందుభులు మింట ముదితలు దారున్

సరసన్ గంధ్ర్వపతుల్ - వరుసన్ హరి బాడిరపుడు వసుధాధీశా!"

    ఆ సమయాన ప్రకృతి కూడా భగవంతుని సేవలో తరించింది. యమునా నదీ జలాల తరంగాలపై స్పర్శిస్తూ చల్లని గాలి వీచడం ప్రారంభించింది. ఆ గాలి యమునా అలల వలయాలను (కంకణాలను) తాకుతూ, వికసించిన కమలాల సువాసనలను (వనజపుష్పామోదము) తనలో లయం చేసుకుని సంచరించింది. నృత్యము వల్ల గోపికల ముఖాలపై పొడమిన స్వేదబిందువులను ఆర్పుతూ, వారి మన్మథ వికారాలను, శ్రమను ఉపశమింపజేసింది. భగవంతుడైన కమలాక్షునికి మరియు గోపికలకు నూతన సుఖ సంపదలను కలిగిస్తూ ఆ మలయమారుతం అత్యంత మంగళకరంగా, శుభప్రదంగా విసిరింది.

"యమునా కంకణ చారియై వనజపుష్పామోదసంచారియై

రమణీ ఘర్మ నివారియై మదనతీరాసశ్రమోత్తారియై

ప్రమదామానసనవ్యభవ్యసుఖసంపత్కారియై చేరి యా

కమలాక్షుండలరంగ గాలి విసరెం గల్యాణ భావంబునన్"

    ఈ రాసలీలలో సంగీతానికున్న శక్తి సమస్త చరాచర జగత్తును ఉజ్జీవింపజేసింది. శ్రీకృష్ణుడు గానం చేస్తుండగా, ఒక గోపిక అమితమైన ఉత్సాహంతో వీణను (విపంచి) తన చేతిలోకి తీసుకుంది. ఆమె ఆతురతతో వీణ తీగలను మీటుతూ, శ్రుతిని నిలిపి, ఠాయము (స్థాయి) చేసి ఒక రాగాన్ని మనోహరంగా ఆలపించింది. సుందరమైన ఆ స్వర భేదాలను, జాతులను విడివిడిగా పలికిస్తూ— "ఓ నా ప్రాణనాథా! పండి మోడువారిన చెట్లు (ఎండిపోయిన కట్టెలు) సైతం తిరిగి చిగురించేలా నేను పాడతాను" అని సవాలు విసురుతున్నట్లు పరమానందంతో గానం చేసింది. ఆమె సంగీతానికి అచేతనమైన వృక్షాలు సైతం మోసులెత్తేంతగా నాదబ్రహ్మ వికసించింది.

"ప్రమదయొకర్తు మాధవుడుపాడ విపంచిధరించి కేల సం

భ్రమమున దంత్రిమీటుచు దిరంబుగ ఠాయముసేసి యొక్క రా

గముదగనాలపించి సుభగస్వర జాతులు వేఱువేఱు కా

నమరగ బాడెదన్ రమణుడౌనన దారువులంకురింపగన్"

    ఈ విధంగా భాగవతంలో పోతనామాత్యులు ఆవిష్కరించిన రాసక్రీడ ఘట్టం భక్తి, శృంగార, నాద, రసభావాల పరిపూర్ణ కలయిక. శ్రీకృష్ణుని ఆత్మారామత్వాన్ని, గోపికల అనన్య శరణాగతిని, ప్రకృతి యొక్క సమర్పణా భావాన్ని చాటిచెప్పే ఈ పద్యాలు తెలుగు సాహిత్యంలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయే దివ్యకావ్య ఖండాలు.

::  హరిశ్చంద్రుడి సత్యం  :: 

    భారతీయ సంస్కృతిలో సత్యానికి, ధర్మానికి అత్యున్నత ప్రతీకగా నిలిచిన మహారాజు సత్యహరిశ్చంద్రుడు. "హరిశ్చంద్రుడి సత్యం" అనే నానుడి కేవలం ఒక సామెత కాదు; ఏ పరిస్థితిలోనూ అబద్ధం చెప్పని, ఇచ్చిన మాట తప్పని ఒక నిష్ఠాగరిష్టమైన జీవితానికి నిదర్శనం. సత్య నిష్ఠకు పరీక్షగా నిలిచే ప్రతి సన్నివేశంలోనూ ఆయన పేరునే ఉదాహరణగా పేర్కొనడం యుగాలు మారినా కొనసాగుతున్న ఆచారం.

        హరిశ్చంద్రుని సత్యవ్రతాన్ని పరీక్షించడానికి విశ్వామిత్ర మహర్షి ఆయన రాజ్యంతో పాటు సకల సంపదలను దానంగా పొందుతాడు. అంతటితో ఆగక దక్షిణ ఇచ్చేందుకు గడువు విధించి, హరిశ్చంద్రుడిని రాజ్యం నుండి పంపివేస్తాడు. సత్యసంధతను కాపాడుకోవడం కోసం హరిశ్చంద్రుడు తన భార్య చంద్రమతిని, కుమారుడు లోహితాస్యుడిని అమ్ముకోవడానికి కూడా వెనుకాడలేదు. చివరకు తాను కూడా కాశిలో శ్మశానమందు కాటికాపరిగా మారిపోతాడు.

    కష్టాలు తీవ్రమైనా ఆయన సత్య మార్గాన్ని వీడలేదు. కాశి శ్మశానంలో పాము కాటుతో మరణించిన కన్న కొడుకు శవాన్ని దహనం చేయడానికి వచ్చిన భార్య వద్ద నుండి కూడా శ్మశాన సుంకం చెల్లించాల్సిందేనని ఖచ్చితంగా నిలబడతాడు. రాచరికపు వైభవం నుండి శ్మశాన కాపరి వరకు దిగజారినా, పుత్ర శోకం గుండెలను కోసేస్తున్నా, ధర్మాన్ని మరియు సత్యాన్నే నమ్ముకున్న ఆ మహారాజు మహోన్నత దృఢత్వానికి దైవలోకమే ఆశ్చర్యపోయింది.

    చివరకు ఆయన సత్యనిష్ఠకు మెచ్చిన విశ్వామిత్రుడు, ప్రత్యక్షమైన త్రిమూర్తులు హరిశ్చంద్రునికి రాజ్యాన్ని, పుత్రుడి ప్రాణాలను తిరిగి ప్రసాదిస్తారు. స్వార్థం, అసత్యం రాజ్యమేలుతున్న నేటి కాలంలో "హరిశ్చంద్రుడి సత్యం" అనే నానుడి మనకు నిజాయితీ, ధర్మనిష్ఠ మరియు ఆత్మగౌరవాల గొప్పతనాన్ని నిరంతరం గుర్తుచేస్తూనే ఉంటుంది.

 ధ్రువుని పట్టుదల

మన నిత్య జీవితంలో ఒక అత్యున్నత లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ఉదాహరణగా చెప్పే అద్భుతమైన నానుడి "ధ్రువుని పట్టుదల". ఎంతటి కష్టాలు, అడ్డంకులు లేదా అవమానాలు ఎదురైనా తాను అనుకున్న గమ్యాన్ని చేరుకునేవరకు ఏమాత్రం వెనుకడుగు వేయకుండా దృఢమైన సంకల్పంతో శ్రమించడాన్నే 'ధ్రువుని పట్టుదల' లేదా 'ధ్రువ సంకల్పం' అంటారు.

ఈ నానుడికి మన పురాణాల్లోని ధ్రువుడి కథే మూలాధారం. ఉత్తానపాదుని కుమారుడైన ధ్రువుడు తండ్రి ఒడిలో కూర్చోవాలని ఆశపడినప్పుడు, సవతి తల్లి సురుచి అతడిని తీవ్రంగా అవమానించి నెట్టివేస్తుంది. ఆ బాధతో తల్లి సునీతి వద్దకు వెళ్లగా, ఆమె శ్రీమహావిష్ణువును భక్తితో ప్రార్థించమని సలహా ఇస్తుంది. పిన్న వయసులోనే ధ్రువుడు ఆ అవమానాన్ని బలహీనతగా కాకుండా, విష్ణు దర్శనం పొందాలనే దృఢ సంకల్పానికి ప్రేరణగా మార్చుకున్నాడు. అడవికి వెళ్లి, నారద మహర్షి ఉపదేశించిన మంత్రాన్ని జపిస్తూ కఠోరమైన తపస్సు చేసి, భగవంతుని అనుగ్రహంతో ఆకాశంలో శాశ్వతమైన 'ధ్రువ నక్షత్రం'గా స్థానం పొందుతాడు.

ఈ సామెత మన జీవితానికి అనేక గొప్ప సందేశాలను అందిస్తుంది:

ఎదురయ్యే కష్టాలు, అవమానాలు మనల్ని బలహీనపరచకూడదు. ధ్రువుడిలా ప్రతికూల పరిస్థితులను కూడా విజయానికి మార్గాలుగా, ప్రగతికి ఇంధనంగా మలుచుకోవాలి.

ఎంచుకున్న లక్ష్యం ఎంత కష్టమైనదైనా దృష్టి మళ్లకుండా, సాధించే వరకు నిరంతరం శ్రమించడమే విజయ రహస్యం. ఏ రంగంలోనైనా నిశ్చల సంకల్పాన్ని కలిగి ఉండడమే అసలైన పట్టుదల.

సాధించాలనే తపన, నిష్కల్మషమైన నమ్మకం ఉంటే వయస్సు లేదా అనుభవంతో ప్రమేయం లేదు. ప్రయత్నంలో నిజాయితీ ఉంటే ఎలాంటి అసాధ్యాన్నైనా సుసాధ్యం చేయవచ్చనే ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఈ నానుడి నింపుతుంది.

కష్టాలు ఎన్ని వచ్చినా అనుకున్న లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టకుండా దృఢంగా నిలబడటమే "ధ్రువుని పట్టుదల" వెనుక ఉన్న నిజమైన పరమార్థం.

 ధ్రువుని పట్టుదల

మన నిత్య జీవిత వ్యవహారంలో, తెలుగు సంస్కృతిలో ఒక అత్యున్నత లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ఉదాహరణగా చెప్పే అద్భుతమైన సామెత "ధ్రువుని పట్టుదల". ఎంతటి కష్టాలు, అడ్డంకులు లేదా అవమానాలు ఎదురైనా తాను అనుకున్న గమ్యాన్ని చేరుకునేవరకు ఏమాత్రం వెనుకడుగు వేయకుండా, దృఢమైన సంకల్పంతో శ్రమించడాన్నే 'ధ్రువుని పట్టుదల' లేదా 'ధ్రువ సంకల్పం' అని పిలుస్తారు.

ఈ నానుడికి మన పురాణాల్లోని ధ్రువుడి కథే మూలాధారం. భాగవతం ప్రకారం, ఉత్తానపాదుడు అనే రాజుకు సునీతి, సురుచి అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉంటారు. సునీతి కుమారుడైన ధ్రువుడు ఒకరోజు తన తండ్రి ఒడిలో కూర్చోవాలని ఆశపడతాడు. కానీ సవతి తల్లి అయిన సురుచి అతడిని అడ్డుకుని, "నా గర్భంలో పుట్టి ఉంటేనే రాజు ఒడిలో కూర్చోగలవు" అని తీవ్రంగా అవమానించి నెట్టివేస్తుంది. ఆ పిన్న వయసులోనే సురుచి అన్న మాటలు ధ్రువుని మనసును ఎంతగానో కలచివేశాయి.

బాధతో తన తల్లి సునీతి వద్దకు వెళ్లిన ధ్రువునికి, ఆమె ఓదార్పునిస్తూ జగద్రక్షకుడైన శ్రీమహావిష్ణువును భక్తితో ప్రార్థిస్తే ఆయన తప్పక అనుగ్రహిస్తాడని చెప్తుంది. తల్లి మాటలతో ధ్రువుడు ఒక గొప్ప నిర్ణయానికి వచ్చాడు. సవతి తల్లి చేసిన అవమానాన్ని బలహీనతగా కాకుండా, శ్రీమహావిష్ణువు దర్శనం పొందాలనే దృఢ సంకల్పానికి ఇంధనంగా మార్చుకున్నాడు.

పిన్న వయసులోనే దట్టమైన అడవులకు వెళ్లి కఠోరమైన తపస్సు ప్రారంభించాడు. దారిలో నారద మహర్షి ప్రత్యక్షమై "ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ" అనే ద్వాదశాక్షరీ మంత్రాన్ని ఉపదేశిస్తారు. ఆహార పానీయాలు మాని, తీవ్రమైన నిష్ఠతో ధ్రువుడు చేసిన అచంచలమైన తపస్సుకు మెచ్చి శ్రీమహావిష్ణువు ప్రత్యక్షమై అనుగ్రహిస్తారు. అనంతరం ధ్రువుడు ఆకాశంలో ఎప్పటికీ నిశ్చలంగా ఉండే 'ధ్రువ నక్షత్రం'గా శాశ్వత స్థానాన్ని పొందుతాడు.

ఈ కథను ఆధారంగా చేసుకుని రూపొందిన "ధ్రువుని పట్టుదల" అనే సామెత మన జీవితానికి ఎన్నో మహోన్నత సందేశాలను అందిస్తుంది.

అనుకోకుండా ఎదురయ్యే అవమానాలు, కష్టాలు లేదా నిరాశలు మనల్ని బలహీనపరచకూడదు. ధ్రువుడు తన సవతి తల్లి చేసిన అవమానానికి కుంగిపోకుండా, దాన్నే తన లక్ష్య సాధనకు అవసరమైన గొప్ప ప్రేరణగా మలుచుకున్నాడు. మన జీవితంలో కూడా ప్రతికూల పరిస్థితులు ఎదురైనప్పుడు అధైర్యపడకుండా, వాటిని విజయానికి మార్గాలుగా మార్చుకోవాలి.

ఎంచుకున్న లక్ష్యం ఎంత కష్టమైనదైనా, దృష్టి మళ్లకుండా దాన్ని సాధించే వరకు నిరంతరం శ్రమించడమే విజయ రహస్యం. ధ్రువుడు చిన్న వయసులోనే దట్టమైన అడవిలో కఠోరమైన తపస్సు చేస్తూ, ఎన్ని ఆటంకాలు వచ్చినా తన ఏకాగ్రతను కోల్పోలేదు. మన విద్య, ఉద్యోగం లేదా సాధించాలనుకునే ఏ రంగంలోనైనా ఇటువంటి నిశ్చల సంకల్పాన్ని కలిగి ఉండడమే అసలైన పట్టుదల.

సాధించాలనే తపన, నిష్కల్మషమైన నమ్మకం ఉంటే వయస్సు లేదా అనుభవంతో ప్రమేయం లేదని ఈ సామెత నిరూపిస్తుంది. ఐదేళ్ల చిన్న బాలుడు తలచుకుంటేనే సాక్షాత్తు ఆ భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని పొందగలిగాడు. కాబట్టి మనం చేసే ప్రయత్నంలో నిజాయితీ, అంకితభావం ఉంటే ఎలాంటి అసాధ్యాన్నైనా సుసాధ్యం చేయవచ్చనే ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఈ సామెత నింపుతుంది.

కష్టాలు, అడ్డంకులు ఎన్ని వచ్చినా అనుకున్న లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టకుండా దృఢంగా నిలబడటమే "ధ్రువుని పట్టుదల" వెనుక ఉన్న నిజమైన పరమార్థం. ప్రతి ఒక్కరూ తమ నిత్య జీవితంలో ఈ నిశ్చలమైన పట్టుదలను అలవరచుకుని, ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహించడమే ఈ సామెత మనకు అందించే దివ్య సందేశం.

::  ధ్రువుని పట్టుదల ::   

మన నిత్య జీవిత వ్యవహారంలో, తెలుగు సంస్కృతిలో ఒక అత్యున్నత లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ఉదాహరణగా చెప్పే అద్భుతమైన సామెత "ధ్రువుని పట్టుదల". ఎంతటి కష్టాలు, అడ్డంకులు లేదా అవమానాలు ఎదురైనా తాను అనుకున్న గమ్యాన్ని చేరుకునేవరకు ఏమాత్రం వెనుకడుగు వేయకుండా, దృఢమైన సంకల్పంతో శ్రమించడాన్నే 'ధ్రువుని పట్టుదల' లేదా 'ధ్రువ సంకల్పం' అని పిలుస్తారు.

ఈ నానుడికి మన పురాణాల్లోని ధ్రువుడి కథే మూలాధారం. భాగవతం ప్రకారం, ఉత్తానపాదుడు అనే రాజుకు సునీతి, సురుచి అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉంటారు. సునీతి కుమారుడైన ధ్రువుడు ఒకరోజు తన తండ్రి ఒడిలో కూర్చోవాలని ఆశపడతాడు. కానీ సవతి తల్లి అయిన సురుచి అతడిని అడ్డుకుని, "నా గర్భంలో పుట్టి ఉంటేనే రాజు ఒడిలో కూర్చోగలవు" అని తీవ్రంగా అవమానించి నెట్టివేస్తుంది. ఆ పిన్న వయసులోనే సురుచి అన్న మాటలు ధ్రువుని మనసును ఎంతగానో కలచివేశాయి.

బాధతో తన తల్లి సునీతి వద్దకు వెళ్లిన ధ్రువునికి, ఆమె ఓదార్పునిస్తూ జగద్రక్షకుడైన శ్రీమహావిష్ణువును భక్తితో ప్రార్థిస్తే ఆయన తప్పక అనుగ్రహిస్తాడని చెప్తుంది. తల్లి మాటలతో ధ్రువుడు ఒక గొప్ప నిర్ణయానికి వచ్చాడు. సవతి తల్లి చేసిన అవమానాన్ని బలహీనతగా కాకుండా, శ్రీమహావిష్ణువు దర్శనం పొందాలనే దృఢ సంకల్పానికి ఇంధనంగా మార్చుకున్నాడు.

పిన్న వయసులోనే దట్టమైన అడవులకు వెళ్లి కఠోరమైన తపస్సు ప్రారంభించాడు. దారిలో నారద మహర్షి ప్రత్యక్షమై "ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ" అనే ద్వాదశాక్షరీ మంత్రాన్ని ఉపదేశిస్తారు. ఆహార పానీయాలు మాని, తీవ్రమైన నిష్ఠతో ధ్రువుడు చేసిన అచంచలమైన తపస్సుకు మెచ్చి శ్రీమహావిష్ణువు ప్రత్యక్షమై అనుగ్రహిస్తారు. అనంతరం ధ్రువుడు ఆకాశంలో ఎప్పటికీ నిశ్చలంగా ఉండే 'ధ్రువ నక్షత్రం'గా శాశ్వత స్థానాన్ని పొందుతాడు.

ఈ కథను ఆధారంగా చేసుకుని రూపొందిన "ధ్రువుని పట్టుదల" అనే సామెత మన జీవితానికి ఎన్నో మహోన్నత సందేశాలను అందిస్తుంది.

అనుకోకుండా ఎదురయ్యే అవమానాలు, కష్టాలు లేదా నిరాశలు మనల్ని బలహీనపరచకూడదు. ధ్రువుడు తన సవతి తల్లి చేసిన అవమానానికి కుంగిపోకుండా, దాన్నే తన లక్ష్య సాధనకు అవసరమైన గొప్ప ప్రేరణగా మలుచుకున్నాడు. మన జీవితంలో కూడా ప్రతికూల పరిస్థితులు ఎదురైనప్పుడు అధైర్యపడకుండా, వాటిని విజయానికి మార్గాలుగా మార్చుకోవాలి.

ఎంచుకున్న లక్ష్యం ఎంత కష్టమైనదైనా, దృష్టి మళ్లకుండా దాన్ని సాధించే వరకు నిరంతరం శ్రమించడమే విజయ రహస్యం. ధ్రువుడు చిన్న వయసులోనే దట్టమైన అడవిలో కఠోరమైన తపస్సు చేస్తూ, ఎన్ని ఆటంకాలు వచ్చినా తన ఏకాగ్రతను కోల్పోలేదు. మన విద్య, ఉద్యోగం లేదా సాధించాలనుకునే ఏ రంగంలోనైనా ఇటువంటి నిశ్చల సంకల్పాన్ని కలిగి ఉండడమే అసలైన పట్టుదల.

సాధించాలనే తపన, నిష్కల్మషమైన నమ్మకం ఉంటే వయస్సు లేదా అనుభవంతో ప్రమేయం లేదని ఈ సామెత నిరూపిస్తుంది. ఐదేళ్ల చిన్న బాలుడు తలచుకుంటేనే సాక్షాత్తు ఆ భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని పొందగలిగాడు. కాబట్టి మనం చేసే ప్రయత్నంలో నిజాయితీ, అంకితభావం ఉంటే ఎలాంటి అసాధ్యాన్నైనా సుసాధ్యం చేయవచ్చనే ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఈ సామెత నింపుతుంది.

కష్టాలు, అడ్డంకులు ఎన్ని వచ్చినా అనుకున్న లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టకుండా దృఢంగా నిలబడటమే "ధ్రువుని పట్టుదల" వెనుక ఉన్న నిజమైన పరమార్థం. ప్రతి ఒక్కరూ తమ నిత్య జీవితంలో ఈ నిశ్చలమైన పట్టుదలను అలవరచుకుని, ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహించడమే ఈ సామెత మనకు అందించే దివ్య సందేశం.

::  గజేంద్ర మోక్షము :: 

    "గజేంద్ర మోక్షము" అనేది ఆపదలో చిక్కుకున్న జీవుడు తన స్వయంశక్తి చాలక, అహంకారాన్ని వీడి భగవంతుని శరణుజొచ్చినప్పుడు ఆ పరమాత్మ అందించే అభయప్రదానానికి నిదర్శనమైన మహోన్నత నానుడి. శ్రీమద్భాగవతంలో బమ్మెర పోతన గారు వర్ణించిన ఈ ఘట్టం భక్తిరసానికి, ఆధ్యాత్మిక పరిపక్వతకు పరాకాష్ఠగా నిలుస్తుంది.

    ఈ కథకు మూలం గజేంద్రుని పూర్వజన్మ వృత్తాంతంలో ఉంది. పూర్వజన్మలో ఇంద్రద్యుమ్నుడనే మహారాజు గొప్ప విష్ణుభక్తుడు. అయితే ఒక సందర్భంలో అగస్త్య మహర్షి ఆయన ఆశ్రమానికి విచ్చేసినప్పుడు, ఇంద్రద్యుమ్నుడు భగవద్ధ్యానంలో నిమగ్నమై మహర్షికి తగిన సత్కారం చేయలేకపోతాడు. దాంతో కోపగించిన అగస్త్యుడు అతనికి అజ్ఞానానికి, మదానికి సంకేతమైన "గజ జన్మ" పొందుమని శపిస్తాడు. అలా ఇంద్రద్యుమ్నుడు త్రికూట పర్వత ప్రాంతంలో అపారమైన బలపరాక్రమాలు కలిగిన గజేంద్రుడిగా జన్మిస్తాడు.

     ఒక వేసవి కాలంలో గజేంద్రుడు తన గజసమూహంతో కలసి దప్పి తీర్చుకోవడానికి ఒక పద్మ సరోవరంలోకి దిగి జలక్రీడలు ఆడుతుంటాడు. ఆ సమయంలో ఆ సరస్సులో ఉన్న ఒక బలమైన మొసలి గజేంద్రుని కాలును పట్టుకుంటుంది. గజేంద్రుడు తన దేహబలంతో, మదగజాల సహాయంతో ఆ మొసలితో సుదీర్ఘ కాలం పోరాడతాడు. కానీ, నీటిలో మొసలికి బలం ఎక్కువ కావడం వల్ల క్రమంగా గజేంద్రుని శారీరక శక్తి, ధైర్యం క్షీణించిపోతాయి. తన శక్తిసామర్థ్యాలు, అనుయాయుల బలగం తనను కాపాడలేవని తీవ్రమైన నైరాశ్యంలో గ్రహిస్తాడు.

     స్వయంశక్తిపై ఉన్న అహంకారం తొలగిపోగానే, గజేంద్రుడు పరిపూర్ణమైన ఆర్తితో ఆపద్బాంధవుడైన శ్రీహరిని స్మరిస్తాడు. సరోవరంలోని ఒక సుందరమైన తామరపువ్వును తన తొండముతో పైకెత్తి, "నీవే తప్ప యితిత్పరంబెరుగ" అని ఆక్రందిస్తూ పరమాత్మను శరణువేడుతాడు. భక్తుని ఆర్తనాదాన్ని ఆలకించిన శ్రీమహావిష్ణువు సకల వైభవాలను, ఆయుధాలను సిద్ధం చేసుకునే వ్యవధి కూడా లేకుండా, వైకుంఠం నుండి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చి  ప్రత్యక్షమవుతాడు. తన దివ్య సుదర్శన చక్రంతో మొసలి కంఠాన్ని ఛేదించి, గజేంద్రునికి ఆపద నుండి విముక్తిని, పూర్వజన్మ శాపము నుండి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.

    ఈ ఘట్టం మానవాళికి ఒక గొప్ప జీవిత సత్యాన్నందిస్తోంది. సంసారమనే సరోవరంలో మానవుడు "గజేంద్రుడు" అయితే, అహంకారము, విషయ వాసనలు అనేవి "మొసలి". మనిషి తన ధన, కాయ, బుద్ధి బలాలపై మాత్రమే ఆధారపడి జీవించినంత కాలం ఆపదల నుండి పూర్తిగా బయటపడలేడు. మానవ ప్రయత్నం నిస్సహాయంగా మారిన వేళ, అహంకారాన్ని త్యజించి భగవంతునిపై విశ్వాసంతో శరణాగతి పొందితే దైవానుగ్రహం తక్షణమే లభిస్తుంది. అందుచేతనే, ఎంతటి క్లిష్టమైన ఆపదలో ఉన్నవారికైనా అనూహ్యమైన రీతిలో విముక్తి లభించిన సందర్భాన్ని "గజేంద్ర మోక్షము" అని వ్యవహరించడం నానుడిగా మారింది.

:: శంఖచూడుని వధ ::    

 శ్రీకృష్ణ లీలలలో అత్యంత మనోహరమైనదీ, ధర్మసంస్థాపనకు ప్రతీకగా నిలిచేదీ శంఖచూడుని వధ. భాగవతం దశమ స్కంధంలో వచే ఈ ఘట్టం భగవంతుని లీలావిశేషాలను, భక్తాభయప్రదాన గుణాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

    ఒకనాడు వసంత రుతువులో వెన్నెల కాంతి పరిమళిస్తుండగా, శ్రీకృష్ణుడు, బలరాముడు గోపికలతో కలసి బృందావనంలో రాసక్రీడలో నిమగ్నమై ఉన్నారు. మధురమైన వేణుగానంతో, గోపికల గానంతో ఆ ప్రాంతమంతా ఆధ్యాత్మిక ఆనందంతో పులకించిపోతోంది. ఆ సమయంలో కుబేరుని అనుచరుడైన 'శంఖచూడుడు' అనే యక్షుడు అక్కడకు వచ్చాడు. అతడు తన గర్వంతో, కామవికారంతో శ్రీకృష్ణ బలరాముల సమక్షంలోనే గోపికలను అపహరించి, ఉత్తర దిశగా పారిపోవడం ప్రారంభించాడు. దీనంగా రోదిస్తున్న గోపికల ఆర్తనాదాలు విన్న సోదరులిద్దరూ వెంటనే వారిని కాపాడటానికి నిశ్చయించుకున్నారు.

    కృష్ణబలరాములు భయంకరమైన కాలమృత్యువుల వలె విజృంభించి, దారిలో ఉన్న పెద్ద సాలవృక్షాలను చేతుల్లోకి ఆయుధాలుగా తీసుకున్నారు. భయపడుతున్న గోపికలకు అభయమిస్తూ శంఖచూడునిపైకి లంఘించారు.

 గ్రద్దన సాలవృక్షములు గైకొని బల్లిదులన్నదమ్ములా -

యిద్దఱు గాల మృత్యువుల యేపున లేచని " యోడకుండు డో 

ముద్దియలార " యంచు దనుముట్టిన జూచి కలంగి గుహ్యకుం 

డుద్దవిడిం దగం బఱచె నుత్తర మింతుల డించి భీతుడై

    మహా బలవంతులైన కృష్ణబలరాములు ఇద్దరూ వెంటనే సాలవృక్షాలను చేతబూని, సాక్షాత్తు కాలమృత్యువుల వలె గంభీరంగా నిలిచారు. భీతిల్లుతున్న గోపికలను చూసి "ఓ భామలారా! భయపడకండి, మీకు ఏమీ కాదు" అని అభయమిచ్చారు. కాలయముని లాంటి ఆ అన్నదమ్ములిద్దరూ తనను వధించడానికి వస్తున్నారని గ్రహించిన ఆ యక్షుడు (గుహ్యకుడు) తీవ్రమైన భయంతో కలవరపడి, తాను అపహరించిన గోపికలను అక్కడే విడిచిపెట్టి ప్రాణభయంతో ఉత్తర దిశగా పారిపోయాడు.

    గోపికలను రక్షించిన తరువాత, బలరాముడిని వారికి కాపలాగా ఉంచి, శ్రీకృష్ణుడు ఆ రాక్షసుడిని వెంబడించాడు. ఎంత దూరం పారిపోయినా కృష్ణుని బారి నుండి తప్పించుకోవడం శంఖచూడునికి సాధ్యపడలేదు.

 ఓరీ! గుహ్యక! పోకుపోకుమని రోషోక్తిన్ బకారాతి వా 

డేరూపంబున నెందుజొచ్చె నెట బోయం దోడ తానేగి దు 

ర్వారోంచిత ముష్టి వానితల ద్రెవ్వంబట్టి తద్వీరు కో 

టీరభ్రాజిత రత్నముం గొనియె దండిన్ గోపికల్ సూడగన్

    శంఖచూడుని సంహరించిన శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత కోపంతో "ఓరీ యక్షుడా! నిలు నిలు, పారిపోకు!" అని గర్జించాడు. ఆ రాక్షసుడు ఏ రూపం ఎత్తి ఎక్కడ దాక్కున్నా, ఏ దిక్కుకు పారిపోయినా కృష్ణుడు అతడిని వెంబడించాడు. చివరకు తన వజ్రసమానమైన పిడికిలితో గట్టిగా ఒక్క దెబ్బ కొట్టి వానిని వధించాడు. ఆ రాక్షసుని శిరస్సుపై ఉన్న ప్రకాశవంతమైన చూడామణిని చేజిక్కించుకుని, గోపికలందరూ చూస్తుండగా ఆ రత్నాన్ని తెచ్చి తన అన్నయైన బలరామునికి కానుకగా ఇచ్చాడు.

    ఈ లీల కేవలం ఒక రాక్షస సంహారం మాత్రమే కాదు. పరస్త్రీలను అపహరించే కామాంధులకు, అహంకారులకు దైవశిక్ష తప్పదని ఈ ఘట్టం నిరూపిస్తుంది. అలాగే, భగవంతుడిని శరణు వేడిన భక్తులను (ఇక్కడ గోపికలను) ఆయన ఎల్లప్పుడూ రక్షిస్తాడనే అభయసందేశం ఈ కథ ద్వారా మనకు లభిస్తుంది.

 అధర్మ బాటలో ఉన్న అన్న రావణుడికి విభీషణుడు ఎలాంటి హితవు చెప్పాడు?

రావణుడు సీతాదేవిని అపహరించి లంకకు తీసుకువచ్చిన తర్వాత, విభీషణుడు తన అన్న అయిన రావణుడికి అనేక విధాలుగా హితవు చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. శ్రీరాముడి పరాక్రమం, ధర్మం యొక్క శక్తి గురించి తెలిసి కూడా రావణుడు అహంకారంతో మైమరిచిపోతాడు. అప్పుడు విభీషణుడు రావణుడితో మాట్లాడిన మాటలు రామాయణంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ధర్మ సూక్ష్మంగా నిలిచాయి.

రావణుడితో విభీషణుడు, "అన్నా! లోకంలో మనకు నచ్చేలా, వినడానికి ఇంపుగా మాట్లాడే వ్యక్తులు చాలామంది దొరుకుతారు. కానీ, వినడానికి చేదుగా ఉన్నప్పటికీ మనకు మేలు చేసే నిజమైన హితవు చెప్పేవారు, ఆ మాటలను సహనంతో వినేవారు చాలా అరుదుగా ఉంటారు" అని హెచ్చరిస్తాడు. పరస్త్రీని అపహరించడం తీవ్రమైన అధర్మమని, సీతను శ్రీరాముడికి తిరిగి అప్పగించి లంకను, రాక్షస వంశాన్ని కాపాడుకోవాలని వేడుకుంటాడు.

కానీ రావణుడు ఆ మాటలను వినకపోగా, విభీషుణుడిని పిరికివాడని నిందించి సభ నుండి తరిమివేస్తాడు. దాంతో విభీషణుడు ధర్మం వైపే నిలబడాలని నిశ్చయించుకుని శ్రీరాముడిని శరణు వేడుతాడు. ఈ ఘట్టం మనకు ఎంతటి ప్రాణబంధువైనా అధర్మ బాట పడితే వారించడం, వినకపోతే ధర్మం వైపే నిలబడటం నిజమైన సమగ్రత అని తెలియజేస్తుంది.

 శ్రీకృష్ణుడు భీష్ముడిపైకి  ఆయుధం పట్టుకోవడానికి కారణమేమిటి?

మహాభారత యుద్ధంలో శ్రీకృష్ణుడు ఆయుధం పట్టనని ప్రతిన పూనుతాడు. కానీ తొమ్మిదవ రోజు యుద్ధంలో భీష్మాచార్యుడు తీవ్రమైన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తూ పాండవ సైన్యాన్ని చిన్నభిన్నం చేస్తాడు. అర్జునుడు భీష్ముని ధాటికి తట్టుకోలేక ఇబ్బంది పడుతుంటే, శ్రీకృష్ణుడు తీవ్ర ఆగ్రహంతో రథం దిగి చక్రం చేతిలోకి తీసుకుని భీష్ముని వైపు ఉరికి వస్తాడు. ఈ ఘట్టం వెనుక ఒక గొప్ప భక్తి తత్త్వం మరియు ధర్మ సూక్ష్మం దాగి ఉన్నాయి.

భీష్ముడు స్వయంగా గొప్ప విష్ణుభక్తుడు. శ్రీకృష్ణుని శపథం గురించి తెలిసిన భీష్ముడు, "నా భక్తి ప్రాభవంతో, నా బాణాల ధాటితో ఆ శ్రీకృష్ణుడిచేతే ఆయుధం పట్టేలా చేస్తాను" అని యుద్ధానికి ముందే ప్రతిన పూనుతాడు. శ్రీకృష్ణుడు తన స్వంత శపథం కంటే తన భక్తుడైన భీష్ముని మాట నిలబెట్టడానికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. భక్తుని ప్రతిన నెరవేర్చడం కోసం స్వామి తన శపథాన్ని కూడా పక్కన పెట్టాడని ఈ ఘట్టం చాటుతుంది.

అదే సమయంలో శ్రీకృష్ణుడు ధర్మాన్ని నిలబెట్టడానికి ఏ పరిమితులనైనా దాటగలనని లోకానికి చూపించాడు. భీష్ముడు కూడా శ్రీకృష్ణుడు తనపైకి ఆయుధంతో రావడం చూసి, స్వామి చేతిలో మరణించడం కన్నా గొప్ప భాగ్యం లేదని భావించి హృదయపూర్వకంగా నమస్కరిస్తాడు. ఈ కథ మనకు భగవంతుడికి తన భక్తుల పట్ల ఉండే వాత్సల్యం, భక్తుని మాట కోసం భగవంతుడే తలవంచుతాడనే దివ్యమైన సత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

 శ్రీరాముడు లక్ష్మణుడిని ఎందుకు త్యజించాడు?

రామావతార ముగింపు సమయంలో కాలపురుషుడు (యముడు) శ్రీరాముడితో రహస్యంగా మాట్లాడటానికి వస్తాడు. వారి సంభాషణ అత్యంత రహస్యమైనది కాబట్టి, "మేము మాట్లాడుకుంటున్నప్పుడు ఎవ‌రైనా లోపలికి వస్తే వారికి మరణశిక్ష విధించబడుతుంది" అని కాలపురుషుడు షరతు విధిస్తాడు. దానికి అంగీకరించిన శ్రీరాముడు, లక్ష్మణుడిని ద్వారపాలకుడిగా నిలబెట్టి, ఎవరినీ లోపలికి అనుమతించవద్దని ఆజ్ఞాపిస్తాడు.

అదే సమయంలో కోపానికి పేరుగాంచిన దుర్వాస మహర్షి శ్రీరాముడిని చూడటానికి వస్తాడు. లక్ష్మణుడు ఆయనను కొంతసేపు వేచి ఉండమని వేడుకున్నప్పటికీ, దుర్వాసుడు తీవ్ర ఆగ్రహంతో, "నన్ను వెంటనే లోపలికి పంపకపోతే రఘువంశాన్ని, అయోధ్య నగరాన్ని శపిస్తాను" అని హెచ్చరిస్తాడు. తన ఒక్కడి ప్రాణం కంటే రఘువంశం, అయోధ్యా ప్రజల క్షేమమే ముఖ్యమని భావించిన లక్ష్మణుడు, రామాజ్ఞను ఉల్లంఘించి లోపలికి వెళ్లి దుర్వాసుని రాక గురించి శ్రీరాముడికి తెలియజేస్తాడు.

రామాజ్ఞ ప్రకారం లక్ష్మణుడికి మరణశిక్ష విధించాల్సి వస్తుంది. కానీ, లక్ష్మణుడిని చంపడానికి శ్రీరాముని మనసు అంగీకరించదు. అప్పుడు వసిష్ఠ మహర్షి శ్రీరాముడికి ఒక ధర్మ సూక్ష్మాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. "సత్పురుషులకు, ప్రాణసమానులకు 'త్యజించడం' (వదిలిపెట్టడం) అనేది మరణశిక్షతో సమానం" అని చెబుతాడు. ధర్మాన్ని నిలబెట్టడానికి శ్రీరాముడు కన్నీళ్లతో లక్ష్మణుడిని త్యజిస్తాడు. అన్న మాటను, ధర్మాన్ని శిరసావహించిన లక్ష్మణుడు వెంటనే శరయూ నదిలో యోగసమాధిలోకి వెళ్లి తన అవతారాన్ని ముగిస్తాడు.

ఈ కథ మనకు కర్తవ్య నిర్వహణ, త్యాగం, ప్రాణాని కంటే ఇచ్చిన మాటకు, వంశ క్షేమానికి ఇచ్చే ప్రాధాన్యతను చాటిచెబుతుంది.

:: అభిమన్యుడి పద్మవ్యూహం ::  

    మహాభారతంలో మనకు కనిపించే అత్యంత ప్రసిద్ధమైన, శౌర్యంతో కూడిన విషాదకర ఘట్టాలలో అభిమన్యుడి కథ ఒకటి. పరిష్కారం దొరకని అత్యంత సంక్లిష్టమైన సమస్యలో చిక్కుకోవడం, లోపలికి వెళ్లడం తెలిసి బయటకు వచ్చే మార్గం తెలియక ఇబ్బందిపడే విషమ పరిస్థితులను వర్ణించడానికి "అభిమన్యుడి పద్మవ్యూహం" అనే నానుడిని ఉపయోగిస్తుంటాము.

    కురుక్షేత్ర సంగ్రామంలో ఒకరోజు కౌరవ సేనాధిపతి ద్రోణాచార్యుడు అత్యంత సంక్లిష్టమైన పద్మవ్యూహాన్ని రచించాడు. ఆ సమయంలో ఆ వ్యూహాన్ని ఛేదించగలిగిన అర్జునుడు మరొక వైపు సంశప్తకులతో యుద్ధంలో నిమగ్నమై ఉండటంతో పాండవ సైన్యానికి దిక్కుతోచని పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఆ క్లిష్ట సమయంలో అర్జునుడి కుమారుడైన అభిమన్యుడు ధైర్యంతో ముందుకు వచ్చాడు. పద్మవ్యూహంలోకి ప్రవేశించే విధానం తనకు తెలుసునని చెప్పి వ్యూహాన్ని ఛేదించడానికి సిద్ధమయ్యాడు. అయితే అభిమన్యుడికి వ్యూహంలోకి ‘వెళ్లడం’ మాత్రమే తెలుసు తప్ప, దాని నుంచి సురక్షితంగా ‘బయటకు రావడం’ తెలియదు. తల్లి సుభద్ర గర్భంలో ఉన్నప్పుడు అర్జునుడు చెబుతుండగా ప్రవేశ మార్గాన్ని విన్న అభిమన్యుడు, నిష్క్రమణ మార్గం చెప్పేసరికి సుభద్ర నిద్రపోవడంతో ఆ రహస్యాన్ని తెలుసుకోలేకపోయాడు.

    అయినప్పటికీ ధర్మరాజు అభ్యర్థన, యుద్ధ పరిస్థితిని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఆ లేత వయసు వీరుడు వెనుకడుగు వేయలేదు. తన రథాన్ని ముందుకు నడిపించి పద్మవ్యూహంలోకి ప్రవేశించాడు. అతని వెనుక మిగిలిన పాండవ వీరులు రావాల్సి ఉన్నప్పటికీ, జయద్రథుడు పరమేశ్వరుడి వరప్రభావంతో వారిని అడ్డుకోవడంతో అభిమన్యుడు వ్యూహం లోపల ఒంటరిగా చిక్కుకుపోయాడు. లోపలికి వెళ్లిన తర్వాత అభిమన్యుడు అసాధారణమైన వీరత్వాన్ని ప్రదర్శించి, తనను ఎదుర్కొన్న కౌరవ మహారథులందరినీ తడబడేలా చేశాడు. చివరకు బయటకు వచ్చే మార్గం తెలియని ఆ సంక్లిష్ట స్థితిలో, ద్రోణుడు, కర్ణుడు, దుర్యోధనుడు మొదలైన ఎంతోమంది మహారథులు ఒక్కటై యుద్ధ నియమాలకు విరుద్ధంగా అధర్మంగా చుట్టుముట్టి దాడి చేయడంతో ఆ వీరబాలుడు అమరుడయ్యాడు.

    అభిమన్యుడి కథలో అమితమైన విషాదం ఉన్నప్పటికీ, ఆయన ప్రదర్శించిన సాహసం, శౌర్యం చిరస్మరణీయమైనవి. అందుకే "అభిమన్యుడి పద్మవ్యూహం" అనే మాట ప్రవేశం సులభమై, నిష్క్రమణ మార్గం స్పష్టంగా తెలియని ప్రమాదకరమైన పరిస్థితిలోకి దిగడాన్ని సూచించే శ్రేష్ఠమైన నానుడిగా నిలిచింది.

    ఈ కథ మన జీవితాలకు ఒక గొప్ప హెచ్చరికను, వివేకాన్ని అందిస్తుంది. ఏదైనా ఒక రంగంలోకి లేదా నిర్ణయంలోకి అడుగుపెట్టే ముందు కేవలం ఆరంభం మాత్రమే కాకుండా, దాని పరిణామాలు, సమస్యలు వస్తే బయటపడే మార్గాలను కూడా ముందే ఆలోచించుకోవాలి. ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొనే ధైర్యం ఎంత గొప్పదో, ఆ ప్రమాదం నుంచి సురక్షితంగా బయటపడే ముందుచూపు, జ్ఞానం అంతకంటే ముఖ్యమని అభిమన్యుడి పద్మవ్యూహం మనకు సందేశాన్నిస్తుంది.

:: ఏకలవ్యుడి గురుభక్తి ::  

     మహాభారతంలో మనకు కనిపించే అత్యంత మహోన్నతమైన, స్ఫూర్తిదాయకమైన ఘట్టాలలో ఏకలవ్యుని వృత్తాంతం ఒకటి. లోకంలో గురువు ప్రత్యక్షంగా విద్యను బోధించకపోయినా, ఆయనను మనసులో పరమగురువుగా భావించి, అచంచలమైన విశ్వాసంతో విద్యను అభ్యసించిన మహత్తరమైన భక్తికి "ఏకలవ్యుని గురుభక్తి" అనే నానుడి ప్రతీకగా నిలిచింది. గురువు పట్ల అపరిమితమైన శ్రద్ధను, అత్యున్నతమైన త్యాగాన్ని చాటిచెప్పడానికి ఈ మాటను నేటికీ ఉపయోగిస్తుంటాము.

    మహాభారతంలో నిషాద రాజకుమారుడైన ఏకలవ్యునికి విలువిద్యలో ఆరితేరాలనే తీవ్రమైన కాంక్ష ఉండేది. ఆనాటి ధనుర్విద్యారంగంలో అగ్రగణ్యుడైన ద్రోణాచార్యుల వద్ద శిష్యరికం చేయాలని ఆశపడి ఆయనను ఆశ్రయించాడు. అయితే రాజకుమారులకే విద్యను నేర్పాలనే నియమం వల్లనో, ఇతర కారణాల వల్లనో ద్రోణుడు ఏకలవ్యుడిని శిష్యునిగా స్వీకరించడానికి నిరాకరించాడు. అయినప్పటికీ ఏకలవ్యుడు ఎంతమాత్రం నిరాశ చెందలేదు. ద్రోణాచార్యులనే తన మానస గురువుగా భావించి, ఆయన మట్టి ప్రతిమను భక్తితో ప్రతిష్ఠించుకున్నాడు. ఆ విగ్రహం ముందే ప్రతిరోజూ ప్రణమిల్లుతూ, నిరంతర పట్టుదలతో, ఏకాగ్రతతో స్వయంగా విలువిద్యను అభ్యసించడం ప్రారంభించాడు.

    ఆయన సాధన సామాన్యమైనది కాదు. అనతికాలంలోనే శబ్దవేధి వంటి సంక్లిష్టమైన విలువిద్యా నైపుణ్యాలను సాధించి, అత్యంత సమర్థుడైన ధనుర్ధరుడిగా రూపుదిద్దుకున్నాడు. ఒకసారి అడవిలో పాండవులు, కౌరవులు వేటకు వెళ్లినప్పుడు ఏకలవ్యుని అసమానమైన విలువిద్యా కౌశలాన్ని చూసి ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు. అర్జునుడిని మించిన విలుకాడిగా ఏకలవ్యుడు ఎదుగుతున్నాడని గ్రహించిన ద్రోణాచార్యుడు ఆయన వద్దకు వచ్చి, "నన్ను గురువుగా భావిస్తున్నావా?" అని ప్రశ్నించాడు. దానికి ఏకలవ్యుడు ఎంతో వినయంతో, ప్రపత్తులతో "అవును ఆచార్యా! మీరే నా గురువులు" అని సమాధానమిచ్చాడు.

    అప్పుడు ద్రోణాచార్యుడు గురుదక్షిణగా ఏకలవ్యుని కుడిచేతి బొటనవేలిని కోరాడు. బాణం సంధించడానికి కుడిచేతి బొటనవేలే ప్రాణాధారమని, అది లేకపోతే తన విలువిద్యా భవిష్యత్తు ముగిసిపోతుందని ఏకలవ్యుడికి స్పష్టంగా తెలుసు. అయినప్పటికీ, గురుదేవుడు అడిగిన దక్షిణను ఇవ్వదనడం తన గురుభక్తికి తగదని భావించాడు. ఏమాత్రం సంకోచించక, క్షణం కూడా ఆలోచించకుండా తన బొటనవేలిని కోసి గురుదక్షిణగా సమర్పించాడు.

    ఈ కథలో సామాజికంగా ఎన్నో ప్రశ్నలు, చర్చలు ఉన్నప్పటికీ, ఏకలవ్యుని నిష్కల్మషమైన గురుభక్తి, అసాధారణమైన త్యాగనిరతి మాత్రం భారతీయ సాహిత్యంలో, సంస్కృతిలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాయి. విద్యను సాధించడానికి కేవలం సౌకర్యాలు మాత్రమే కాక, అచంచలమైన పట్టుదల, సాధన పట్ల నిబద్ధత, గురువు పట్ల నిరపేక్షమైన గౌరవం ఉండాలని ఏకలవ్యుని కథ మనకు సందేశాన్నిస్తుంది. అందుకే ఎంతటి నష్టం ఎదురైనా గురువాజ్ఞను శిరసావహించే ఉత్తమ శిష్యులను వర్ణించడానికి "ఏకలవ్యుని గురుభక్తి" అనే నానుడి అత్యున్నతమైన ప్రమాణంగా నిలిచింది.

:: కర్ణుడి దాతృత్వం ::  

    మహాభారతంలో మనకు కనిపించే అత్యంత ప్రాశస్త్యమైన, విశిష్టమైన వ్యక్తిత్వాలలో కర్ణుడిది అగ్రస్థానం. లోకంలో ఎవరైనా ప్రతిఫలం ఆశించకుండా, అడిగిన వెంటనే నిరభ్యంతరంగా దానం చేస్తే, వారిని "కర్ణుడి లాంటి దాత" అని కొనియాడటం పరంపరగా వస్తున్న నానుడి. దానగుణానికి, నిస్వార్థ త్యాగానికి కర్ణుడి జీవితమే ఒక నిలువుటద్దంగా నిలుస్తుంది.

    కర్ణుడు తన జీవితంలో దానధర్మాలకు అత్యున్నత ప్రాధాన్యమిచ్చాడు. ప్రతిరోజూ సూర్యోదయానంతరం తన వద్దకు వచ్చి ఆశ్రయించిన వారిని ఎన్నడూ నిరాశపరచకూడదని ఆయన నియమంగా పెట్టుకున్నాడు. తనను ఆశ్రయించినవారు ఏమి కోరినా, అది తనకు ఎంత అవసరమైనదైనా, ఎంతటి విలువైనదైనా సరే, ఇచ్చేందుకు ఏనాడూ వెనుకాడలేదు.

    ఈ దానశీలతకు పరాకాష్ఠ ఆయన కవచకుండలాల దానం. కర్ణుడు సహజసిద్ధంగా అపారమైన రక్షణను ఇచ్చే కవచకుండలాలతో జన్మించాడు. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో అర్జునుడిని కాపాడేందుకు ఇంద్రుడు బ్రాహ్మణ వేషంలో వచ్చి ఆ కవచకుండలాలను దానంగా అడిగాడు. అది ఇంద్రుడి మాయ అని, వాటిని ఇస్తే తన ప్రాణాలకే ప్రమాదమని సూర్యభగవానుడు హెచ్చరించినప్పటికీ, కర్ణుడు వెనుకంజ వేయలేదు. తన వద్దకు వచ్చి అడిగినవారిని ఖాళీ చేతులతో పంపడం తన ధర్మానికి విరుద్ధమని భావించి, తన శరీరం నుండి కవచకుండలాలను కోసి మరీ దానమిచ్చాడు.

    అలాగే, కురుక్షేత్ర యుద్ధానికి ముందు కుంతీదేవి వచ్చి, పాండవులు నీ తమ్ముళ్లేనని తెలిపి వారిని చంపవద్దని వేడుకున్నప్పుడు, తన వద్దకు వచ్చిన మాతృమూర్తిని కాదనలేక అర్జునుడు తప్ప మిగిలిన నలుగురు పాండవులను చంపనని మాట ఇచ్చాడు. ఇక అంతిమ ఘడియల్లో, యుద్ధరంగంలో మరణశయ్యపై ఉన్న సమయంలో కూడా శ్రీకృష్ణుడు బ్రాహ్మణ రూపంలో వచ్చి పరీక్షించగా, క్షణం కూడా ఆలోచించక తన గాయాల నుండి కారుతున్న రక్తాన్ని దోసిట్లోకి తీసుకుని తన జీవితకాల పుణ్యఫలాన్ని ధారపోసాడు.

    అందుకే "కర్ణుడి దాతృత్వం" అనే మాట కేవలం ఏదో ఒకటి దానం చేయడాన్ని సూచించదు. తనకు ఎంత కష్టం కలిగినా, ఎంతటి ప్రాణసంకటం ఎదురైనా, ప్రతిఫలాన్ని ఆశించకుండా అడిగినవారికి ఇచ్చే మహోన్నత మనస్తత్వానికి ఇది ప్రతీక. మహాభారతంలో ఎన్నో విషాదాలను, అవమానాలను ఎదుర్కొన్నప్పటికీ, ఆయన దానగుణం మాత్రం లోకంలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది. నేటికీ స్వార్థం లేని గొప్ప దాతలకు "దానవీర శూర కర్ణుడు" అనే బిరుదే అత్యున్నత ప్రశంసగా నిలుస్తోంది.

::  గోపికా విరహం – కృష్ణ దయామృతం :: 

శరదృతువు వెన్నెల రాత్రి మురళీరవం గోపికల హృదయాలను పరవశింపజేసింది. ఆ మధుర నాదానికి లీనమై, సంసార బంధాలను, దేహాభిమానాన్ని వీడి భగవంతుని చేరడానికి గోపికలు ఆరాటం, పొందిన పరమాత్మానుభవం శ్రీమద్భాగవతంలో మహాకావ్య ఘట్టంగా నిలిచింది. 

శరద్రాత్రి పూట బృందావనంలో శ్రీకృష్ణుడు వేణుగానం చేయగానే ఆ నాదముగ్ధులైన గోపికలంతా తమ పనులను, సంసారాన్ని వదిలిపెట్టి స్వామి వద్దకు పరుగెత్తారు. అయితే, కొందరు గోపికలను వారి కుటుంబసభ్యులు ఇళ్లలోనే బంధించారు. బయటకు రాలేని ఆ తరుణులు హృదయపీఠంపైనే మాధవుని నిలుపుకున్నారు. విరహతాపంతో తమ పాపాలను, ధ్యానపరవశత్వంతో పుణ్యాలను క్షయం చేసుకున్నారు. శ్రీకృష్ణుడిని లౌకికమైన ప్రియుడిగా భావించినప్పటికీ, మనస్సును ఆయనలోనే లీనం చేయడం వల్ల వారు సమస్త బంధాల నుండి విముక్తులై ముక్తిని పొందారు.

తరుణుల్ గొందఱు మూలగేహముల నుద్దండించి రారాక త 

ద్విరహాగ్నిం బరితాపమొందుచు మనోవీథిన్ విభున్ మాదవుం 

బరిరంభంబు సేసి జారుడనుచున్ భావించియుం జొక్కి పొం 

దిరి ముక్తిన్ గుణదేహముల్ విడిచి ప్రీతిన్ బంధ నిర్ముక్తలై

కొందరు యువతులు ఇళ్లలోనే బంధించబడి బయటకు రాలేకపోయారు. శ్రీకృష్ణుని విరహమనే అగ్నితో తీవ్ర పరితాపం పొందుతూ, తమ మనస్సులోనే మాధవుని ఆలింగనం చేసుకున్నారు. ఆయనను జారుడు (ప్రియుడు) అని భావించినప్పటికీ, ఆయనలోనే తన్మయత్వాన్ని పొంది, గుణమయమైన దేహాలను వీడి, సర్వబంధాల నుంచి విముక్తులై ముక్తిని పొంది పరమాత్మలో ఐక్యమయ్యారు.

తమ సర్వస్వాన్నీ త్యజించి అర్ధరాత్రి వేళ తన వద్దకు చేరిన గోపికలను చూసి స్వామి మందహాసంతో ఎదురేగాడు. వారి నిష్కామ ప్రేమను లోకానికి చాటడానికై, వారిని పరీక్షించదలచి ధర్మబోధ చేయడం ప్రారంభించాడు.

మేలా మీకు? భయంబు పుట్టదు గదా! మీ మందకున్? సింహశా 

ర్దూలానేకప ముఖ్యముల్ దిరిగెడిన్ దూరంబు లేతెంతురే? 

యేలా వచ్చితిరీ నిశాసమయమం? దిచ్చోట వర్తింతురే? 

చాలుంజాలు లతాంగులార! చనుడీ సంప్రీతితో మందకున్

ఓ లతాంగులారా! మీకు క్షేమమేనా? మీ రేపల్లెలో ఎటువంటి భయమూ లేదు కదా! సింహాలు, పులులు, ఏనుగులు తిరిగే ఈ అడవిలోకి అంత దూరం నుండి ఎందుకు వచ్చారు? ఈ అర్ధరాత్రి వేళ ఇక్కడ ఉండడం తగునా? చాలు చాలు, ఇక సంతోషంగా మీ ఇళ్లకు తిరిగి వెళ్ళండి" అని కృష్ణుడు పలికాడు. ముందూ వెనుకా రక్షణ లేని అడవిని చూపించి, కులస్త్రీలకు పతిసేవే పరమధర్మమని, కాబట్టి తిరిగి మందకే వెళ్ళమని హితవు పలికాడు.

శ్రీకృష్ణుని కఠిన వాక్యాలకు గోపికలు దిగ్భ్రాంతి చెందారు. ఆ క్షణంలో వారిలో 'స్వామి మా కోసమే వేణుగానం చేశాడు' అనే చిన్న అహంకారం తలనెత్తింది. అది గుర్తించిన కృష్ణుడు వెంటనే అంతర్ధానమయ్యాడు. స్వామి విరహంతో గోపికలు మైమరిచి, ప్రకృతిలోని ప్రతి చెట్టునూ, లతనూ దీనంగా వేడుకోసాగారు.

పున్నాగ! కానవే పున్నాగ వందితు; దిలకంబ! కానవే తిలకనిటలు 

ఘనసార! కానవే ఘనసార శోభితు; బంధూక! కానవే బంధుమిత్రు; 

మన్మథ! కానవే మన్మథాకారుని; వంశంబ ! కానవే వంశధరుని; 

జందన! కానవే చందన శీతలు; గుందంబ! కానవే కుందరదను;

నింద్రభూజమ! కానవే యింద్రవిభువు, గువల వృక్షమ! కానవే కువలయేశు 

బ్రియకపాదప! కానవే ప్రియవిహారు; ననుచుగృష్ణుని వెదకిరయ్యబ్జముఖులు

ఆ పద్మముఖులు శ్రీకృష్ణుని అన్వేషిస్తూ ప్రకృతిని ఇలా అడిగారు: "ఓ పున్నాగ వృక్షమా! పురుషోత్తములచే పూజలందుకునే కృష్ణుడిని చూశావా? ఓ తిలక వృక్షమా! సుందరమైన తిలకం దిద్దిన నుదురు గల స్వామిని చూశావా? ఓ కర్పూర వృక్షమా! శోభిల్లువాడిని చూశావా? ఓ బంధూకమా! బంధుమిత్వుడైన కృష్ణుడిని చూశావా? ఓ మన్మథ చెట్టా! మన్మథుని వంటి రూపు గలవాడిని చూశావా? ఓ వెదురు వృక్షమా! వంశధరుడైన మురళీధరుని చూశావా? ఓ చందన వృక్షమా! గంధమువలె చల్లనైనవాడిని చూశావా? ఓ మొల్లచెట్టా! మల్లెమొగ్గల వంటి దంతాలు గలవాడిని చూశావా? ఓ పారిజాతమా! ఇంద్రునికి కూడా ప్రభువైనవాడిని చూశావా? ఓ నల్లమద్ది చెట్టా! భూమికి ప్రభువైనవాడిని చూశావా? ఓ ప్రియక వృక్షమా! ప్రియముగా విహరించే నల్లనయ్యను చూశావా?" అంటూ అడవిలోని ప్రతీ మొక్కను అర్ధించారు.

కృష్ణుని దివ్య రూపాన్ని తమ హృదయాల్లో నింపుకున్న గోపికలు, ఆ రూపాన్నే ప్రకృతి సిద్ధమైన పొదలలో వెతుక్కుంటూ మల్లెపొదలను వేడుకున్నారు.

నల్లనివాడు పద్మనయనంబులవాడు కృపారసంబుపై 

జల్లెడువాడు మౌళిపరిసర్పిత పింఛమువాడు నవ్వు రా 

జిల్లెడు మోమువాడొకడు చెల్వల మానధనంబు దెచ్చెనో 

మల్లియలార! మీ పొదలమాటున లేడుగదమ్మ చెప్పరే?

• "ఓ మల్లెలారా! ఆయన నల్లని మేనిఛాయ కలవాడు, తామర రేకుల వంటి కన్నులు ఉన్నవాడు, దయా రసాన్ని కురిపించేవాడు, శిరస్సుపై నెమలిపింఛం అలంకరించుకున్నవాడు, చిరునవ్వులు చిందించే ముఖము కలవాడు. మనోహరమైన ఆ చోరుడు మా మానధనాన్ని దోచుకుని వచ్చి మీ పొదల మాటున దాక్కున్నాడేమో చూడండి, నిజం చెప్పండి అమ్మలారా!" అని ప్రార్థించారు. ఈ విధంగా గోపికలు తమ అహంకారాన్ని పూర్తిగా వీడి, శరణాగతి పొంది విరహ వేదనలో మునిగిపోయారు.

గోపికల అహంకారం తొలగి, వారిలో సర్వస్వం కృష్ణార్పణమనే నిష్కామ భక్తి ప్రకాశించిన క్షణాన, కరుణామయుడైన శ్రీకృష్ణుడు వారి ఎదుట ప్రత్యక్షమయ్యాడు. వారి నిర్మలమైన ప్రేమకు దాసుడై, వారిని ఓదారుస్తూ ఈ విధంగా పలికాడు.

బాయని గేహ శృంఖలలబాసి నిరంతర మత్పరత్వముం 

జేయుచునున్న మీకు బ్రతిసేయ యుగంబులనేర; నన్ 

బాయక కొల్చు మానసము ప్రత్యుపకారముగా దలంచి నా 

పాయుట దప్పుగా గొనక భామినులార! కృపన్ శమింపరే!

• "ఓ భామినులారా! వీడని సంసారమనే బంధాలను తెంచుకుని, నిరంతరం నాపైనే మనస్సు నిలిపిన మీకు నేను యుగాల తరబడి సేవ చేసినా ప్రత్యుపకారం చేయలేను. నన్ను విడువక కొలిచే మీ పవిత్ర హృదయమే నాకు గొప్ప బహుమతి. నేను మిమ్మల్ని వదిలి అంతర్ధానమవడం మీ భక్తిని పరీక్షించడానికే తప్ప వేరు కాదు. నా చిన్న తప్పును క్షమించి, మీ దయాగుణంతో శాంతించండి" అని శ్రీకృష్ణుడు ప్రార్థించాడు.

ఈ విధంగా, జీవాత్మలైన గోపికలు తమ దేహాభిమానాన్ని, అహంకారాన్ని వదిలి పరమాత్మయైన శ్రీకృష్ణునితో ఐక్యమై ముక్తిని పొందారు. శరద్రాత్రి వేళ సాగిన ఈ పవిత్ర ఘట్టం భక్తిరస అమృతవర్షిణిగా నిలిచింది.

శకుని పాచికలు 

    తెలుగు భాషలో "శకుని పాచికలు" అనే నానుడి అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది. ఈ మాట వినగానే సామాన్య పాఠకునికి ముందుగా స్ఫురించేది మహాభారత ఇతిహాసంలోని శకుని పాత్ర. బాహ్య దృశ్యానికి అది కేవలం ఒక పాచికల ఆటే అయినప్పటికీ, ఆ క్రీడ వెనుక దాగి ఉన్నది ఒక మహత్తరమైన కుట్ర, ప్రతీకార పన్నాగము. అందుకే లోకవ్యవహారంలో ఎవరైనా పైన ఒక రకమైన ఆత్మీయతను నటిస్తూ, లోపల అనర్థకరమైన ఉద్దేశంతో వ్యూహాలు పన్నుతుంటే, దానిని "శకుని పాచికల వ్యవహారము" అని  అభివర్ణిస్తుంటారు.

    గాంధార రాజైన శకుని, గాంధారికి సోదరుడు కావడం చేత కౌరవులకు మేనమామ. దుర్యోధనునికి పాండవుల పట్ల ఉన్న ద్వేషాగ్నిని పదేపదే రగిల్చి పోషించినది శకునే. పాండవుల ధర్మబలాన్ని, పరాక్రమాన్ని ప్రత్యక్ష యుద్ధంలో జయించడం సులభసాధ్యం కాదని గ్రహించిన అతడు, వారి స్వభావాన్నే బలహీనతగా మలచుకుని దెబ్బతీయాలని తలంచాడు. ధర్మరాజుకు ఉన్న జూదప్రియత్వాన్ని ఆసరాగా చేసుకుని, దుర్యోధనుని ప్రోత్సహించి మాయాజూదానికి నాంది పలికాడు. హస్తినాపుర సభలో ధర్మరాజు పక్షాన పందెములు కాచగా, దుర్యోధనుని తరఫున శకుని పాచికలు వేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఆ సభలోనే పాండవుల భాగ్యరేఖను తిరగరాసిన కపట క్రీడ ప్రారంభమైంది.

    పాచికల ఆట ముసుగులో శకుని తన నిపుణతను, కపట కౌశలాన్ని ప్రదర్శిస్తూ ఆటను తనకు అనుకూలంగా తిప్పుకున్నాడు.  ధర్మరాజు వరుసగా తన సంపదను, రాజ్యాన్ని, సోదరులను, చివరికి తననూ, ధర్మపత్నియైన ద్రౌపదిని కూడా పణంగా పెట్టి ఓడిపోయేలా చేశాడు. ఇక్కడ "శకుని పాచికలు" అనే నానుడి యొక్క నిజమైన అంతరార్థాన్ని సునిశితంగా పరిశీలించవలసి ఉంది. ఇది కేవలం మహాభారత ఘట్టానికి పరిమితమైన నిరూపణ కాదు; వ్యాపార, రాజకీయ, సామాజిక రంగా లలో ఒక కార్యం పైన అత్యంత సహజంగా, ఉపకారప్రదంగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, దాని వెనుక ఎదుటివారిని మోసగించే కుతంత్రం కానీ, స్వార్థపూరితమైన పన్నాగం కానీ ఉంటే దానిని శకుని పాచికలతో పోల్చడం పరిపాటి.

    మన నిత్య జీవితంలోనూ ఇటువంటి సందర్భాలు తరచూ ఎదురవుతుంటాయి. ఒక వ్యక్తి మనతో అత్యంత మైత్రితో, ఆత్మీయంగా సంభాషిస్తూ మనకు మేలు చేస్తున్నట్లుగానే నటిస్తుంటాడు. కాని కాలక్రమేణా ఆ లాలన వెనుక అతని వ్యక్తిగత స్వార్థం, మనల్ని మోసగించే ఉద్దేశం దాగి ఉన్నాయని బోధపడతాయి. అటువంటి తరుణంలోనే "ముందు నుంచీ శకుని పాచికలు వేస్తున్నాడన్నమాట" అని లోకం వ్యాఖ్యానిస్తుంది. ఎదుటివారి ముఖాముఖి మాటలనే కాక, వారి అంతర్గత ఉద్దేశాలను కూలంకషంగా గమనించాలనే హెచ్చరికను ఈ నానుడి మనకు అందిస్తోంది. ప్రతి ఆహ్వానం వెనుక స్నేహమే ఉండదని, ప్రతి చిరునవ్వు వెనుక అనురాగమే ఉండదని, తెలియని మాయాజూదంలో మనమూ ఒక పావుగా మారే ప్రమాదం ఉందనే వివేకాన్ని ఇది నొక్కిచెబుతుంది.

    అదే సమయంలో మహాభారతేతిహాసం మనకు మరొక శాశ్వతమైన పరమసత్యాన్ని బోధిస్తోంది. కపటత్వంతోనూ, కుట్రలతోనూ సాధించే విజయాలకు ఆయుష్షు ఉండదు; అవి తాత్కాలిక సంతోషాన్ని ఇచ్చినా అంతిమంగా వినాశనాన్నే మిగుల్చుతాయి. శకుని వేసిన పాచికలు ఆ నాడు కౌరవులకు తాత్కాలిక విజయాన్ని అందించినట్లు కనిపించినప్పటికీ, చివరికి ఆ మాయాజూదమే కురువంశ సర్వనాశనానికి ప్రధాన కారణమైంది. కాబట్టి, "శకుని పాచికలు" అనే ప్రయోగం కేవలం ఒక వ్యక్తి పేరు మీదుగా వచ్చిన నానుడి మాత్రమే కాదు. వంచనతో వేసే ఎత్తులకు, ఎదుటివారిని అజ్ఞానంలో ముంచి అగాధంలోకి నెట్టే పన్నాగాలకు, క్రీడ వంటి బాహ్య సౌమ్యత వెనుక దాగున్న ద్రోహ బుద్ధికి ఇది నిత్య ప్రతీక. పాచికలు పరిమాణంలో చిన్నవే కావచ్చు, కాని వాటి వెనుక ఉన్న ఆలోచన దుష్టమైనదైతే, దాని పరిణామాలు ఎంతటి మహానాశనమునకు  దారితీస్తాయో తెలియజెప్పడమే ఈ నానుడిలోని సందేశం. 

 

కీచకుని వలె 

    ‘కీచకుని వలె’ లేదా ‘కీచక బుద్ధి’ అనే నానుడిని నిత్య జీవితంలో తరచుగా ఉపయోగిస్తూ ఉంటాం. అధికారం, బలం, పదవి ఉన్నాయనే అహంకారంతో ఇతరులను లెక్కచేయకుండా, ముఖ్యంగా స్త్రీల ఆత్మగౌరవాన్ని తృణప్రాయంగా భావిస్తూ ప్రవర్తించే దుర్మార్గులను చూసినప్పుడు "కీచకుని వలె ప్రవర్తిస్తున్నాడు" అని అంటుంటాం. బలగర్వంతో కన్నుమిన్ను కానక తిరిగే వ్యక్తులకు చివరికి ఎలాంటి భయంకరమైన గతి పడుతుందో హెచ్చరించడానికి ఈ సామెతను ఒక ఉదాహరణగా ప్రయోగిస్తారు.

    ఈ నానుడికి మూలం మహాభారతంలోని విరాటపర్వ ఘట్టంలో కనిపిస్తుంది. పాండవులు తమ అజ్ఞాతవాసాన్ని విరాటరాజు కొలువులో మారువేషాలలో గడుపుతున్న సమయంలో, ద్రౌపది ‘సైరంధ్రి’ అనే పేరుతో మహారాణి సుదేష్ణ వద్ద పరిచారికగా చేరింది. భీముడు వలలుడనే పేరుతో వంటవానిగా, అర్జునుడు బృహన్నలగా, మిగిలిన పాండవులు కూడా వేర్వేరు రూపాలలో అక్కడ కాలం వెళ్లదీస్తున్నారు. అదే సమయంలో విరాటరాజు సేనాధిపతి, మహారథుడైన కీచకుడు తన అపారమైన బాహుబలంతో, రాజబంధుత్వమనే అధికార గర్వంతో విర్రవీగుతుండేవాడు. ఆ క్రమంలో సైరంధ్రి రూపంలో ఉన్న ద్రౌపదిని చూసి ఆమెపై మోహం పెంచుకున్నాడు. ద్రౌపది అతని దుర్బుద్ధిని తీవ్రంగా తిరస్కరించినప్పటికీ, తన సైన్యాధిపత్య హోదాను ఉపయోగించి ఆమెను అనేక రకాలుగా వేధించి పరాభవించడానికి తెగబడ్డాడు.

    తనకు జరిగిన ఈ పరాభవాన్ని ద్రౌపది భీమసేనునికి నివేదించగా, అతడు ఆమెకు అభయమిచ్చి అండగా నిలిచాడు. ద్రౌపది పన్నిన ఉపాయం ప్రకారం రాత్రి వేళ నాట్యశాలకు కీచకుడిని రప్పించగా, అక్కడ ద్రౌపది రూపంలో వేచియున్న భీముడు అతనిపై సింహంలా విరుచుకుపడ్డాడు. ఆ భయంకర మల్లయుద్ధంలో కీచకుని అవయవాలన్నీ నలిగిపోయి, అతను రూపురేఖలు లేని ఒక మాంసపు ముద్దలా అంతమయ్యాడు. కీచకుడు ఎంతటి శక్తివంతుడైనా, ఎంతటి మహాపదవిలో ఉన్నా తన కామక్రోధాలను అదుపులో పెట్టుకోలేక అధర్మానికి పాల్పడడం వల్ల, చివరకు ఆ బలమూ అధికారం ఏవీ అతడిని రక్షించలేకపోయాయి.

    అందుకే ‘కీచకుని వలె’ అనే మాట కేవలం ఒక పౌరాణిక పాత్రను సూచించేది మాత్రమే కాదు. బలాన్ని, అధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేస్తూ, ఎదుటివారి ఆత్మగౌరవాన్ని త్రొక్కిపట్టే ప్రతి ఒక్కరికీ వర్తించే ఒక హెచ్చరిక. ఈ గాథ మనకు ఒక గొప్ప నీతిని బోధిస్తోంది. కేవలం బలం ఉన్నంత మాత్రాన గాని, అధికారం ఉన్నంత మాత్రాన గాని మనిషి గొప్పవాడు కాడు; ఇతరులను అణగదొక్కే హక్కు ఎవరికీ రాదు. తన శక్తిని అదుపులో ఉంచుకుని, తోటివారి గౌరవాన్ని కాపాడినవాడే నిజమైన బలవంతుడు.

    కీచకుడి వద్ద బలం, పదవి, పలుకుబడి అన్నీ ఉన్నాయి; కానీ వివేకము, సంయమము, ధర్మభావన మాత్రం లేవు. అందుకే అతడి అహమే అతడి పతనానికి మూలకారణమైంది. అధికారాన్ని అహంకారంగా మార్చుకోకూడదని, బలాన్ని దుర్వినియోగం చేయకూడదని, ఎదుటివారి గౌరవాన్ని ఎల్లప్పుడూ కాపాడాలనే పరమసత్యాన్నే ఈ ప్రాచీన నానుడి  ప్రబోధిస్తోంది.

 

ద్రౌపది నవ్వు 

    ‘ద్రౌపది నవ్వు’ అనగానే మనకు వెంటనే గుర్తుకువచ్చేది మహాభారతంలో విధిరాతను మలుపు తిప్పిన ఒక కీలకమైన సన్నివేశం. ఎదుటివారి అమాయకత్వాన్ని లేదా ఇబ్బందికర పరిస్థితిని చూసి పరిహాసంగా నవ్వడం, ఆ నవ్వు అవతలి వ్యక్తి మనసులో తీరని అవమాన భారంగా మారడం వంటి సందర్భాలలో సాహితీ లోకంలో ఈ నానుడిని ఉపయోగిస్తుంటారు.

    ఈ సామెత పుట్టుపూర్వోత్తరాలను పరిశీలిస్తే, పాండవులు ఇంద్రప్రస్థంలో రాజసూయ యాగం దిగ్విజయంగా పూర్తిచేసిన తర్వాత మయాసురుడు నిర్మించిన అద్భుతమైన మాయాసభలో నివసించేవారు. ఆ సభలోని శిల్పకళా నైపుణ్యం ఎలాంటిదంటే—నేల ఎక్కడ ఉందో, నీరు ఎక్కడ ఉందో, గోడ ఎక్కడ ఉందో సాధారణ కంటికి గుర్తుపట్టడం కష్టంగా ఉండేది. ఒకసారి దుర్యోధనుడు ఆ వైభవాన్ని చూడటానికి వచ్చి, ఆ మాయను అర్థం చేసుకోలేక నీరు ఉన్న చోట నేల అనుకుని అడుగువేసి నీటిలో పడిపోవడం, గోడ అనుకుని శూన్యంలోకి వెళ్లడం వంటి అవస్థల పాలయ్యాడు.

    ఆ సమయంలో అక్కడ ఉన్నవారు కలకలా నవ్వారని, పైమేడ నుండి ఈ దృశ్యాన్ని చూసిన ద్రౌపది కూడా నవ్విందని ప్రసిద్ధ ప్రజా ప్రచారంలో ఉన్న కథనం చెబుతోంది. ఆ పరిహాసపూరితమైన నవ్వు దుర్యోధనుడి అహంకారాన్ని తీవ్రంగా గాయపరిచింది. అయితే, "అంధుడికి అంధుడే పుడతాడు" అని ద్రౌపది దుర్యోధనుడిని ఎగతాళి చేసినట్లు జానపద కథల్లో వినబడుతున్నప్పటికీ, మూల వ్యాసభారతంలో ఈ మాట యథాతథంగా కనిపించదు.

    ఏది ఏమైనప్పటికీ, ఆ నాటి సంఘటన దుర్యోధనుడి మనసులో పాండవులపై ఉన్న అసూయాగ్నిని మరింత రగిల్చింది. ఆ పగ, ప్రతికారాలే తదనంతర కాలంలో మాయాజూదానికి, ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణానికి, చివరకు అష్టాదశ అక్షౌహిణుల వినాశనానికి కారణమైన కురుక్షేత్ర మహాయుద్ధానికి బీజం వేశాయి.

‘    ద్రౌపది నవ్వు’ అనే ఈ చిన్న నానుడి మానవ సమాజానికి ఒక గొప్ప జీవితపాఠాన్ని అందిస్తోంది. సమయం కానీ సమయంలో, అసందర్భంగా చేసే పరిహాసం ఎంతటి అనర్థానికి దారితీస్తుందో ఇది హెచ్చరిస్తుంది. మనం సరదాగా నవ్వే ఒక చిన్న నవ్వు లేదా అనే ఒక తేలికపాటి మాట ఎదుటివారి హృదయంలో లోతైన గాయాన్ని చేయవచ్చు. అందుకే మన పెద్దలు మాటలోనూ, ప్రవర్తనలోనూ సంయమనం పాటించాలని చెప్పారు. నవ్వడం సహజత్వమే అయినా, ఆ నవ్వు ఎదుటివారి ఆత్మగౌరవాన్ని దెబ్బతీసేదిగా ఉండకూడదనే పరమసత్యాన్నే ఈ నానుడి మనకు ప్రబోధిస్తోంది.

:: కృష్ణుడు భగవద్గీతను అర్జునిడికే ఎందుకు చెప్పాడు? ::     

 కురుక్షేత్ర సంగ్రామానికి ముందు, ఇరుపక్షాల సైన్యాల మధ్య రథాన్ని నిలిపి, సొంత బంధువులను చంపడానికి మనస్కరించక శోకసముద్రంలో మునిగిపోయిన అర్జునుడికి శ్రీకృష్ణుడు భగవద్గీతను ఉపదేశించాడు. అయితే, యుద్ధరంగంలో భీష్ముడు, ద్రోణుడు, యుధిష్ఠిరుడు వంటి ఎందరో మహానుభావులు ఉన్నప్పటికీ, కృష్ణుడు పరమ పవిత్రమైన ఈ గీతోపదేశాన్ని అర్జునుడికే ఎందుకు చేశాడనేది అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన ప్రశ్న.

    దీనికి ప్రధానమైన కారణాలను తెలుసుకుందాం. 

    యుద్ధంలో మోహంలో పడిన అర్జునుడు తన జ్ఞానమంతా కోల్పోయి, శ్రీకృష్ణుడిని కేవలం తన బావగానో, మిత్రుడిగానే కాక జగద్గురువుగా భావించి పూర్తిగా శరణు వేడాడు.  "నేను నీ శిష్యుడను, నిన్నే శరణువేడుతున్నాను, నాకు శ్రేయస్కరమైన మార్గాన్ని బోధించు" అని ఆత్మసమర్పణ చేసుకున్నాడు. ఒక జ్ఞానాన్ని గ్రహించడానికి కావలసిన ప్రాథమిక అర్హత 'వినయం మరియు పూర్ణ శరణాగతి'. అర్జునుడిలో అది పరిపూర్ణంగా ఉంది.

    భగవద్గీత 4వ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడే స్వయంగా ఈ రహస్యాన్ని బయటపెట్టాడు. "నువ్వు నా ప్రియమైన మిత్రుడివి, పరమ భక్తుడివి. అందుకే అంత్యంత గూఢమైన, ఉత్తమమైన ఈ పురాతన యోగాన్ని నీకు ఉపదేశిస్తున్నాను" అని స్పష్టం చేశాడు. భగవంతుని తత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి పాండిత్యం కంటే 'నిష్కల్మషమైన భక్తి' ముఖ్యం.

    గీతలోని అత్యంత గూఢమైన రాజవిద్యను బోధించే ముందు కృష్ణుడు అర్జునుడిని నీవు  అసూయ లేనివాడవు గనుక నీకు ఈ పరమ రహస్యాన్ని చెప్తున్నానని అన్నాడు,  ఇతరుల  గుణాలను చూసి ఓర్వలేని మనస్తత్వం అర్జునుడికి లేదు. గురువు ఇచ్చే ఉపదేశాన్ని శంకించకుండా, యథాతథంగా గ్రహించే పవిత్రమైన హృదయం అతనిది.

    అర్జునుడు కేవలం ఒక వ్యక్తి మాత్రమే కాదు, సంసార బంధాల్లో, కర్తవ్య సమ్మోహంలో చిక్కుకునే సగటు మానవుడికి ప్రతిరూపం . అర్జునుడిని నిమిత్తమాత్రుడిగా చేసుకుని, రాబోయే తరాల మానవాళి అంతటికీ జీవిత కర్తవ్యాన్ని, కర్మయోగాన్ని బోధించడమే భగవంతుని సంకల్పం.

    అర్జునుడిలోని పట్టుదల, ధర్మనిష్ఠ, వినయం, ఉపాసనా బలమే ఆయనను భగవద్గీత అనే అమృత జ్ఞానాన్ని స్వీకరించడానికి అత్యంత అర్హుడిగా చేశాయి.

 

మహాభారత యుద్ధం 18 రోజులే ఎందుకు జరిగింది? 18 సంఖ్య వెనుక ఉన్న రహస్యమేమిటి?

     మహాభారత యుద్ధం సరిగ్గా 18 రోజులు మాత్రమే జరిగింది. అంతేకాదు, భారతంలో 18 పర్వాలు ఉన్నాయి, భగవద్గీతలో 18 అధ్యాయాలు ఉన్నాయి, అక్షౌహిణుల సేన కూడా 18 మాత్రమే! అసలు మహాభారతంలో ఈ "18" అనే సంఖ్య వెనుక ఉన్న పౌరాణిక మరియు తాత్విక రహస్యాన్ని ఇప్పుడు తెలుసుకుందాం.

    మహాభారత ఇతిహాసంలో '18' అనే సంఖ్యకు అత్యంత దివ్యమైన, లోతైన ప్రాధాన్యత ఉంది.

    కురుక్షేత్ర సంగ్రామంలో పాండవుల వైపు 7 అక్షౌహిణుల సేన, కౌరవుల వైపు 11 అక్షౌహిణుల సేన కలిపి మొత్తం 18 అక్షౌహిణుల సైన్యం పాల్గొంది. ధర్మసంస్థాపన కోసం జరిగిన ఈ మహాసంగ్రామం సరిగ్గా 18 రోజుల పాటు సాగి, పద్దెనిమిదవ రోజు సాయంత్రానికి దుర్యోధన వధతో పూర్తయింది.

    మహర్షి వేదవ్యాసుడు ఈ ఇతిహాసాన్ని 18 పర్వాలుగా విభజించారు. యుద్ధభూమిలో అర్జునుడికి శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ ఉపదేశించిన భగవద్గీతలో కూడా 18 అధ్యాయాలు ఉన్నాయి.

    సంస్కృత సంఖ్యా శాస్త్రం (అక్షర సంఖ్యల నియమం) ప్రకారం '18' అనే సంఖ్య "జయ" అనే శబ్దానికి ప్రతీక. 'జ' అంటే 8, 'య' అంటే 1. వెనుక నుండి లెక్కిస్తే (18) 'జయ' అనే పదం వస్తుంది. అందుకే విజయాన్ని, ధర్మ జయాన్నీ సూచించడానికి ఈ సంఖ్యను ప్రామాణికంగా తీసుకున్నారు.

    వేదవ్యాసుడు రచించిన ప్రధాన పురాణాలు కూడా 18 మాత్రమే.

    ఆధ్యాత్మికంగా ఆలోచిస్తే... మానవునిలో 5 జ్ఞానేంద్రియాలు, 5 కర్మేంద్రియాలు, 5 తన్మాత్రలు (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలు), మరియు మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారాలు అనే 3 అంతఃకరణాలు కలిపి మొత్తం 18 తత్త్వాలు ఉంటాయి. మానవుడు తనలోని ఈ 18 వికారాలపై విజయం సాధించినప్పుడే మోక్షం లభిస్తుందనే తాత్విక సత్యానికి ఈ 18 సంఖ్య ప్రతీక.

     అందుకే మహాభారతంలో 18 అనేది కేవలం ఒక సంఖ్య కాదు; అది అధర్మంపై ధర్మం సాధించిన "జయ" సంకేతం, మానవ వికారాలను జయించి ఆధ్యాత్మిక విజయాన్ని పొందే దివ్య మార్గదర్శి!

 రామాయణం అనగానే మనకు లంకాధిపతిగా రావణాసురుడే గుర్తుకొస్తాడు. కానీ, లంకను నిర్మించింది, మొదట పాలించింది రావణాసురుడు కాదు! మరి స్వర్ణ లంకను అసలు ఎవరు నిర్మించారు? రావణాసురుడి కంటే ముందు లంకను పాలించిన ఆ ధనవంతుడైన రాజు ఎవరు?

    సాధారణంగా లంక అంటే రావణాసురుడి రాజ్యం అనే అందరూ అనుకుంటారు. కానీ పౌరాణిక కథనం ప్రకారం స్వర్ణ లంకకు అసలు యజమాని రావణాసురుడు కాదు!

    ముందుగా లంకా నగరాన్ని దేవశిల్పి అయిన విశ్వకర్మ నిర్మించాడు. రాక్షస సోదరులైన మాల్యవంతుడు, సుమాలి, మాలి అనేవారు అక్కడ నివసించేవారు. అయితే విష్ణుమూర్తితో జరిగిన యుద్ధంలో వారు ఓడిపోయి లంకను వదిలి పాతాళ లోకానికి పారిపోయారు.

    ఆ తర్వాత, విశ్రవస మహర్షి మరియు దేవవర్ణిణిల కుమారుడైన "కుబేరుడు" ఆ నిర్మానుష్యంగా ఉన్న లంకా నగరాన్ని తన నివాసంగా మార్చుకుని, లంకాధిపతి అయ్యాడు. సముద్రం మధ్యలో ఉన్న లంకను అత్యంత ఐశ్వర్యవంతమైన నగరంగా తీర్చిదిద్ది పాలించసాగాడు. అంతేకాదు, పరమశివుని అనుగ్రహంతో లభించిన దివ్యమైన పుష్పక విమానం కూడా కుబేరుడి వద్దనే ఉండేది.

    కానీ, విశ్రవస మహర్షికి రెండో భార్య అయిన కైకసికి జన్మించినవాడు రావణాసురుడు. అంటే కుబేరుడు, రావణాసురుడు వరసకు అన్నదమ్ములు.

    రావణాసురుడు బ్రహ్మదేవుని గురించి ఘోర తపస్సు చేసి అపారమైన వరాలు పొందిన తర్వాత, అతనిలో అహంకారం పెరిగింది. తల్లి కైకసి ప్రేరణతో, రాక్షస వంశానికి పూర్వ వైభవం తేవాలని భావించాడు. తన సవతి అన్న అయిన కుబేరుడిపైకి దండెత్తి, అతనిని బెదిరించి, బలవంతంగా లంకా నగరాన్ని ఆక్రమించుకున్నాడు. అంతేకాదు, కుబేరుడి దివ్య పుష్పక విమానాన్ని కూడా ఆక్రమించుకుని అతడిని లంక నుండి తరిమేసాడు.

    ఆ తర్వాత కుబేరుడు ఉత్తర దిక్కుకు వెళ్లి, హిమాలయాలలో 'అలకాపురి' అనే నూతన నగరాన్ని నిర్మించుకుని, అక్కడ యక్షులకు రాజుగా, ధనానికి అధిపతిగా స్థిరపడ్డాడు.

     అంటే, రావణాసురుడు తన స్వంత అన్న అయిన కుబేరుడిని అక్రమంగా వెళ్లగొట్టి లంకను, పుష్పక విమానాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అందుకే అధర్మంతో సంపాదించిన ఐశ్వర్యం ఎప్పటికీ శాశ్వతంగా నిలవదని రావణాసురుడి అంతం మనకు నిరూపిస్తుంది!

?

 :: శ్రీమహావిష్ణువుకు నారదుని శాపం :: 

    నారద మహర్షి హిమాలయాలలో తీవ్రమైన తపస్సు చేసినప్పుడు, అతనిని లొంగదీసుకోవడానికి మన్మథుడు చేసిన ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమయ్యాయి. దాంతో నారదునికి తన కామ విజయం పట్ల తీవ్రమైన అహంకారం కలిగింది. తనను మన్మథుడు కూడా జయించలేకపోయాడని బ్రహ్మ, ఈశ్వరుడు మరియు విష్ణువుల వద్ద గొప్పగా ప్రగల్భాలు పలికాడు. నారదునిలో మేల్కొన్న ఆ అహంకారాన్ని తుడిచిపెట్టడానికి శ్రీమహావిష్ణువు ఒక దివ్యలీలను రచించాడు.

    నారదుడు వెళ్లే మార్గంలో వైకుంఠనాథుడు ఒక సుందరమైన మాయానగరాన్ని, 'శ్రీమతి' అనే రాచకన్య స్వయంవరాన్ని సృష్టించాడు. ఆ కన్యను చూడగానే నారదుడు తీవ్రమైన మోహంలో పడిపోయాడు. ఆమెను వివాహం చేసుకోవాలనే తపనతో విష్ణుమూర్తి వద్దకు వెళ్లి, తనపై దయఉంచి 'హరి' రూపాన్ని ప్రసాదించమని వేడుకున్నాడు. 'హరి' అంటే విష్ణు రూపమని నారదుడి భావన అయినప్పటికీ, 'హరి' అంటే కోతి అని కూడా అర్థం ఉంది.

    నారదుని అహంకారాన్ని పోగొట్టడానికి విష్ణువు అతనికి కోతి ముఖాన్ని ప్రసాదించాడు. స్వయంవరంలో రాజకన్య నారదుడి కోతి రూపాన్ని చూసి నవ్వి, విష్ణుమూర్తి మెడలో పూలమాల వేసింది. ఆ తర్వాత నీటిలో తన కోతి రూపాన్ని చూసుకున్న నారదుడు తీవ్రమైన క్రోధంతో విష్ణుమూర్తిని చూసి... "నన్ను కాంతామాయలో పడేసి అవమానించావు. కాబట్టి నువ్వు భూమిపై మానవుడిగా జన్మించి భార్యా వియోగంతో అడవుల్లో ఏడుస్తావు! నన్ను ఏ కోతి రూపంతో అవమానించావో, ఆ కోతుల సహాయంతోనే నీ భార్యను వెతుక్కుంటావు" అని శపించాడు. ఆ శాపాన్ని విష్ణుమూర్తి చిరునవ్వుతో స్వీకరించాడు, అదే శ్రీరామావతారానికి మార్గంగా మారింది.

    ఈ కథ మనకు నేర్పే గొప్ప పాఠం ఏమిటంటే... ఎంతటి జ్ఞానికైనా అహంకారం వస్తే బుద్ధి నశిస్తుంది. భగవంతుడు తన భక్తుల అహంకారాన్ని తుడిచిపెట్టడానికి ఎంతటి లీలనైనా రచిస్తాడు, చివరికి ఆ శాపాన్ని సైతం జగత్కల్యాణార్థం శ్రీరామావతారానికి శ్రీకారంగా మలిచాడు.

 శివునికి మారేడు (బిల్వ) పత్రాలతో పూజ ఎందుకు చేయాలి? మారేడు దళానికి అంత ప్రాధాన్యత ఎందుకుంది?

    దేవతలందరిలోకి భోళాశంకరుడైన పరమశివుడు అత్యంత సులభంగా ప్రసన్నమయ్యే దేవుడు. రంగురంగుల పుష్పాలు, గొప్ప నైవేద్యాలు లేకపోయినా, కేవలం ఒక మారేడు దళంతో అభిషేకం చేస్తే చాలు మురిసిపోతాడని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి. దీని వెనుక అత్యంత ఆసక్తికరమైన పౌరాణిక గాథ మరియు అంతరార్థం దాగి ఉన్నాయి.

    పూర్వం ఒక బోయేవాడు (వేటగాడు) అడవిలో జంతువుల కోసం వెతుకుతూ రాత్రి వేళ ఒక పెద్ద చెట్టు ఎక్కి కూర్చుంటాడు. రాత్రి క్రూర జంతువుల భయంతో నిద్రపోకుండా ఉండేందుకు, ఆ చెట్టు ఆకులను ఒక్కొక్కటిగా తెంచి కిందకు వేస్తూ ఉంటాడు. అతనికి తెలియకుండానే ఆ చెట్టు ఒక మారేడు చెట్టు (బిల్వ వృక్షం), కింద ఒక శివలింగం ఉంటుంది. అతడు అలా ఆకులను కిందకు వేస్తూ, జాగరణ చేస్తూ శివలింగాన్ని మారేడు దళాలతో పూజించాడు. అది మహాశివరాత్రి రాత్రి కావడం విశేషం. ఏ ఉద్దేశం లేకుండా, అజ్ఞానంతో చేసినప్పటికీ — ఆ బిల్వ పత్రాల సమర్పణకు, శివరాత్రి జాగరణకు పరమశివుడు తీవ్రంగా ప్రీతి చెంది, ఆ వేటగాడికి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. కేవలం అజ్ఞానంతో సమర్పించిన మారేడు ఆకుకే పరమేశ్వరుడు అంతటి పవిత్రమైన ఫలాన్ని ఇస్తే, భక్తితో అర్పిస్తే ఇంకెంత పుణ్యం లభిస్తుందో ఈ కథ నిరూపిస్తుంది.

    ఈ పౌరాణిక గాథతో పాటు ఈ పూజ వెనుక ఉన్న ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థం అత్యంత లోతైనది. మారేడు దళంలో మూడు ఆకులు కలిసి ఉంటాయి. ఈ మూడాకులు:

1. ముక్కంటి (శివుని) మూడు నేత్రాలకు సంకేతం.

2. సత్వ, రజో, తమో గుణాలకు సంకేతం.

3. సృష్టి, స్థితి, లయ కారణాలైన త్రిమూర్తులకు సంకేతం.

    మనలోని కామ, క్రోధ, లోభాలనే ముడులను శివుని పాదాల చెంత సమర్పించడమే ఈ మూడు ఆకుల సమర్పణకు నిజమైన అర్థం. అంతేకాకుండా, మారేడు చెట్టుకి వాతావరణాన్ని శుద్ధి చేసే అద్భుతమైన మూలికా శక్తి ఉంది. మారేడు దళం శివుని తల మీది అగ్ని తత్వాన్ని (ఉష్ణాన్ని) శాంతింపజేసి చలువ చేస్తుందని నమ్ముతారు.