సముద్రంలో బిందువంత – భావ పరిమళం, జీవన సత్యం

"సముద్రంలో బిందువంత" అనునది మన తెలుగు భాషలోని అత్యంత అర్థగర్భితమైన నానుడులలో ఒకటి. అపారమైన, అంతులేని సముద్రంతో పోలిస్తే అందులోని ఒక్క నీటి బిందువు ఎంత అల్పమైనదో మనకు విదితమే. సముద్రమంతటి పరిమాణముతో పోల్చినపుడు, ఆ బిందువు ఉనికి కనిపించనంత స్వల్పంగా ఉంటుంది. ఈ భావమునే ఆధారముగా చేసుకుని, ఒక మహత్తరమైన విషయంతో లేదా సమాజంతో పోల్చినపుడు మన వంతు కృషి లేదా జ్ఞానం చాలా అల్పమని తెలియజేయుటకు ఈ నానుడిని ఉపయోగిస్తాము.

మన జీవితంలో అనేక సందర్భాలలో ఈ సామెత ప్రాముఖ్యత కనబడుతుంది. ప్రత్యేకించి, ఇది మనలో వినయాన్ని మరియు నమ్రతను (Humility) పెంపొందించడానికి ఎంతో దోహదపడుతుంది. ఒక వ్యక్తి ఎంత చదువుకున్నా, ఎంత అనుభవం పొందినా లేదా ఎంతటి గొప్ప విజయాన్ని సాధించినా, ఈ అపారమైన విశ్వ పరిజ్ఞానంతో పోల్చితే అది "సముద్రంలో బిందువంత" మాత్రమే. ఎంత ఎదిగినా అహంకారాన్ని దరిచేరనీయకుండా, ఇంకా నేర్చుకోవాల్సింది కొండంత ఉందనే జ్ఞానాన్ని ఈ సామెత మనకు నిరంతరం గుర్తుచేస్తుంది.

సామాజిక సేవా దృక్పథంలో కూడా ఈ నానుడి ఎంతో ప్రాధాన్యత కలిగి ఉంది. ఉదాహరణకు, ఒక మహత్తరమైన సేవా కార్యక్రమంలో లేదా సమాజంలోని అపారమైన సమస్యల పరిష్కారంలో వేలాది మంది సహకరిస్తున్నప్పుడు, మనము అందించిన సహాయం చాలా చిన్నదై ఉండవచ్చు. అప్పుడు "నా సహాయం సముద్రంలో బిందువంత" అని భావిస్తుంటాము. కానీ సముద్రంతో పోలిస్తే కనిపించనంత చిన్నదైనప్పటికీ, ఆ బిందువు కూడా నీరే కదా! అట్లే, మన సహాయం చిన్నదైనంత మాత్రాన దానిని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.

ఏ మహత్తర కార్యసాధనైనా అనేక చిన్న చిన్న ప్రయత్నాల సమాహారమే. సముద్రము అనేది కోట్లాది బిందువుల కలయిక తప్ప వేరే కాదు. ఒక చీకటిని తోలిపించడానికి చిన్న నిప్పురవ్వ చాలినట్లు, ఒక మహావృక్షం చిన్న విత్తనం నుండే పుట్టినట్లు, ప్రతి గొప్ప విజయం కూడా సూక్ష్మమైన ప్రయత్నాల పర్యవసానమే. కాబట్టి "సముద్రంలో బిందువంత" అని మన శ్రమను లేదా కృషిని ఎన్నడూ తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు. ప్రతి వ్యక్తి చేసే చిన్న ప్రయత్నమూ సమాజ ప్రగతికి తోడ్పడుతుంది.

ముగింపుగా చెప్పాలంటే, "సముద్రంలో బిందువంత" అనునది కేవలం మన అల్పత్వాన్ని లేదా పరిమితులను సూచించే నానుడి మాత్రమే కాదు; అది సమష్టి ప్రయోజనంలో మన వంతు కృషి ఎంత విలువైనదో తెలియజేసే ఒక గొప్ప జీవన సత్యం. విశ్వవ్యాప్తమైన సమాజంలో మన పాత్ర స్వల్పమని గ్రహించి గర్వం లేకుండా ఉండటం ఎంత ముఖ్యమో, మన వంతు బాధ్యతను నిజాయితీతో, నిస్వార్థంతో నిర్వర్తించడం కూడా అంతే ముఖ్యం.

 

శ్రీకృష్ణుని రాసక్రీడా వర్ణన – ప్రాకృతాతీత దివ్యానందం

   అందరకూ నమస్కారం. ఈవారం మనం శ్రీమద్భాగవతం దశమ స్కంధం పూర్వభాగంలో  పోతనామాత్యులు వర్ణించిన శ్రీకృష్ణుని రాసక్రీడను గురించి తెలుసుకుందాం. రాసలీల అనేది కేవలం ప్రాకృతమైన కామక్రీడ కాదు; అది ఆత్మ-పరమాత్మల దివ్యమైన అనుసంధానం. గోపికల రూపంలో ఉన్న అమాయక జీవాత్మలు, సర్వేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడనే పరమాత్మలో లీనమయ్యే అద్వైతానంద స్థితికి ఇది ప్రతీక. వేణుగానంతో ప్రారంభమైన ఆ మహా నృత్యోత్సవంలో గోపికల ఆంగికాభినయం, దేవతల పారవశ్యం, ప్రకృతి ఉపచారాలు, నాదబ్రహ్మ విన్యాసాలు పోతన కవిత్వంలో అత్యంత రమణీయంగా ఆవిష్కరించబడ్డాయి.

    శ్రీకృష్ణుని దివ్య సాన్నిధ్యంలో నృత్యం చేస్తున్నప్పుడు గోపికలు అనుభవించిన పారవశ్యము, వారి శారీరక చలనాలు పోతన గారి వర్ణనలో కళ్ళకు కట్టినట్లు కనిపిస్తాయి. గోపికలు కృష్ణుడితో కలిసి లయబద్ధంగా అడుగులు వేస్తున్నప్పుడు వారి సన్నని నడుములు నాట్య భంగిమలకు అనుగుణంగా ఊగుతున్నాయి. ముఖాలపై మందహాసాలు నిండిపోతున్నాయి. వేగంగా కదులుతుండడం వల్ల మెడలోని మౌక్తిక హారాలు ఒకదానితో ఒకటి చిక్కుపడుతున్నాయి. నడుముకు ఉన్న మొలనూళ్ళు సడులు వారుతున్నాయి. వారి నయనాల నుండి లలితమైన కాంతిరేఖలు నలుదిక్కులా ప్రసరిస్తున్నాయి. నృత్య శ్రమ వల్ల ముఖములపై ముత్యాల వంటి స్వేదబిందువులు పొడముతున్నాయి. కదలికలకు ముంగురులు చలిస్తుండగా, చెవులకు ఉన్న ఆభరణాలు విద్యుల్లతల వలె మెరుస్తున్నాయి. ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుని సరసన ఆ గోపికలు ప్రకాశిస్తున్న తీరు, నీలిమేఘం పక్కన ప్రకాశించే బంగారు మెరుపు తీగల వలె ఉండి, శ్రవణపేయమైన గానంతో ఆకాశాన్ని పులకరింపజేసింది.

"నడుములు వీగియాడ చిఱునవ్వులు నివ్వటిలంగ హారముల్

సుడివడ మేఖలల్ వదల జూడ్కి మెఱుంగులు పర్వ ఘర్మముల్

పొడమ గురుల్ చలింప శ్రుతిభూషణముల్ మెఱవన్ సకృష్ణలై

పడతుక లాడుచుంజెలగి పాడిరి మేఘతటిల్లతాప్రభన్"

    ఈ రాసనృత్యంలో శబ్దసౌందర్యానికి లోటులేదు. నిష్కళంకమైన పున్నమి చంద్రుని వంటి సుందర ముఖమండలాలు కలిగిన ఆ గోపికలు, పద్మనేత్రుడైన శ్రీకృష్ణునితో కలిసి నర్తిస్తున్నప్పుడు వారి శరీర ఆభరణాలు స్వరమేళవింపుగా మారాయి. కాలి అందియల (నూపురాలు) ఘల్లుఘల్లుల శబ్దాలు, మొలనూలి గంటల (గింకిణులు) మృదువైన ధ్వనులు, చేతి గాజుల (కంకణాలు) సవ్వడులు ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడుతూ దివ్యమైన నాదాన్ని ఉత్పన్నం చేశాయి. నాట్యం చేసే గోపికల చలనాల నుండి ఉత్పన్నమైన ఆ శబ్ద తరంగాలు వినేవారి చెవులకు అమృతధారల వలె, అత్యంత శ్రవణానందకరమైన పండుగలా (గర్ణోత్సవమై) మారాయి.

"అంకరహితేందు వదనలు పంకజలోచనుని గూడి పరగ నటింపన్

గింకిణుల నూపురంబుల కంకణములమ్రోత లెసగె గర్ణోత్సవమై"

    ఈ సచ్చిదానంద దృశ్యం కేవలం భూలోకానికే పరిమితం కాలేదు. స్వర్గలోక వాసులైన దేవతలు సైతం ఈ అలౌకిక లీల చూసి పరవశించిపోయారు. లేడి కన్నుల వంటి చంచలమైన సుందర నేత్రాలు కలిగిన గోపికలతో శ్రీహరి జరుపుతున్న ఈ రాసక్రీడా మహోత్సవాన్ని వీక్షించడానికి ఇంద్రాది దేవతలు తమ తమ ధర్మపత్నులతో కలిసి అంబరవీధికి (ఆకాశానికి) చేరారు. వారు తమ దివ్య విమానాలను ఆకాశంలో నిలిపి, కన్నులార ఈ అద్భుతాన్ని చూసి మైమరిచిపోయారు.

"హరిణీ నయనలతోడను హరి రాసక్రీడసేయ నంబర వీథిన్ 

సురనాథులు భార్యలతో సొరిది విమానంబులెక్కి చూచిరిలేశా!"

    దేవతల పారవశ్యం కేవలం వీక్షణంతో ఆగిపోలేదు.   ఆ సమయంలో ఆకాశవీధి నుండి దివ్యమైన మందార, పారిజాత పుష్పవృష్టి కురిసింది. దేవదుందుభులు గంభీరంగా మోగాయి. గంధర్వపతులు తమ కాంతలతో కలిసి శ్రీకృష్ణుని కళ్యాణ గుణాలను, అనంత లీలలను మధురమైన స్వరాలలో గానం చేశారు. జగత్తులోని సమస్త శుభ శక్తులు ఆ రాసమండలం వైపు మొగ్గు చూపాయి.

"కురిసెన్ బువ్వులవానలు - మొరసెన్ దుందుభులు మింట ముదితలు దారున్

సరసన్ గంధ్ర్వపతుల్ - వరుసన్ హరి బాడిరపుడు వసుధాధీశా!"

    ఆ సమయాన ప్రకృతి కూడా భగవంతుని సేవలో తరించింది. యమునా నదీ జలాల తరంగాలపై స్పర్శిస్తూ చల్లని గాలి వీచడం ప్రారంభించింది. ఆ గాలి యమునా అలల వలయాలను (కంకణాలను) తాకుతూ, వికసించిన కమలాల సువాసనలను (వనజపుష్పామోదము) తనలో లయం చేసుకుని సంచరించింది. నృత్యము వల్ల గోపికల ముఖాలపై పొడమిన స్వేదబిందువులను ఆర్పుతూ, వారి మన్మథ వికారాలను, శ్రమను ఉపశమింపజేసింది. భగవంతుడైన కమలాక్షునికి మరియు గోపికలకు నూతన సుఖ సంపదలను కలిగిస్తూ ఆ మలయమారుతం అత్యంత మంగళకరంగా, శుభప్రదంగా విసిరింది.

"యమునా కంకణ చారియై వనజపుష్పామోదసంచారియై

రమణీ ఘర్మ నివారియై మదనతీరాసశ్రమోత్తారియై

ప్రమదామానసనవ్యభవ్యసుఖసంపత్కారియై చేరి యా

కమలాక్షుండలరంగ గాలి విసరెం గల్యాణ భావంబునన్"

    ఈ రాసలీలలో సంగీతానికున్న శక్తి సమస్త చరాచర జగత్తును ఉజ్జీవింపజేసింది. శ్రీకృష్ణుడు గానం చేస్తుండగా, ఒక గోపిక అమితమైన ఉత్సాహంతో వీణను (విపంచి) తన చేతిలోకి తీసుకుంది. ఆమె ఆతురతతో వీణ తీగలను మీటుతూ, శ్రుతిని నిలిపి, ఠాయము (స్థాయి) చేసి ఒక రాగాన్ని మనోహరంగా ఆలపించింది. సుందరమైన ఆ స్వర భేదాలను, జాతులను విడివిడిగా పలికిస్తూ— "ఓ నా ప్రాణనాథా! పండి మోడువారిన చెట్లు (ఎండిపోయిన కట్టెలు) సైతం తిరిగి చిగురించేలా నేను పాడతాను" అని సవాలు విసురుతున్నట్లు పరమానందంతో గానం చేసింది. ఆమె సంగీతానికి అచేతనమైన వృక్షాలు సైతం మోసులెత్తేంతగా నాదబ్రహ్మ వికసించింది.

"ప్రమదయొకర్తు మాధవుడుపాడ విపంచిధరించి కేల సం

భ్రమమున దంత్రిమీటుచు దిరంబుగ ఠాయముసేసి యొక్క రా

గముదగనాలపించి సుభగస్వర జాతులు వేఱువేఱు కా

నమరగ బాడెదన్ రమణుడౌనన దారువులంకురింపగన్"

    ఈ విధంగా భాగవతంలో పోతనామాత్యులు ఆవిష్కరించిన రాసక్రీడ ఘట్టం భక్తి, శృంగార, నాద, రసభావాల పరిపూర్ణ కలయిక. శ్రీకృష్ణుని ఆత్మారామత్వాన్ని, గోపికల అనన్య శరణాగతిని, ప్రకృతి యొక్క సమర్పణా భావాన్ని చాటిచెప్పే ఈ పద్యాలు తెలుగు సాహిత్యంలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయే దివ్యకావ్య ఖండాలు.

::  హరిశ్చంద్రుడి సత్యం  :: 

    భారతీయ సంస్కృతిలో సత్యానికి, ధర్మానికి అత్యున్నత ప్రతీకగా నిలిచిన మహారాజు సత్యహరిశ్చంద్రుడు. "హరిశ్చంద్రుడి సత్యం" అనే నానుడి కేవలం ఒక సామెత కాదు; ఏ పరిస్థితిలోనూ అబద్ధం చెప్పని, ఇచ్చిన మాట తప్పని ఒక నిష్ఠాగరిష్టమైన జీవితానికి నిదర్శనం. సత్య నిష్ఠకు పరీక్షగా నిలిచే ప్రతి సన్నివేశంలోనూ ఆయన పేరునే ఉదాహరణగా పేర్కొనడం యుగాలు మారినా కొనసాగుతున్న ఆచారం.

        హరిశ్చంద్రుని సత్యవ్రతాన్ని పరీక్షించడానికి విశ్వామిత్ర మహర్షి ఆయన రాజ్యంతో పాటు సకల సంపదలను దానంగా పొందుతాడు. అంతటితో ఆగక దక్షిణ ఇచ్చేందుకు గడువు విధించి, హరిశ్చంద్రుడిని రాజ్యం నుండి పంపివేస్తాడు. సత్యసంధతను కాపాడుకోవడం కోసం హరిశ్చంద్రుడు తన భార్య చంద్రమతిని, కుమారుడు లోహితాస్యుడిని అమ్ముకోవడానికి కూడా వెనుకాడలేదు. చివరకు తాను కూడా కాశిలో శ్మశానమందు కాటికాపరిగా మారిపోతాడు.

    కష్టాలు తీవ్రమైనా ఆయన సత్య మార్గాన్ని వీడలేదు. కాశి శ్మశానంలో పాము కాటుతో మరణించిన కన్న కొడుకు శవాన్ని దహనం చేయడానికి వచ్చిన భార్య వద్ద నుండి కూడా శ్మశాన సుంకం చెల్లించాల్సిందేనని ఖచ్చితంగా నిలబడతాడు. రాచరికపు వైభవం నుండి శ్మశాన కాపరి వరకు దిగజారినా, పుత్ర శోకం గుండెలను కోసేస్తున్నా, ధర్మాన్ని మరియు సత్యాన్నే నమ్ముకున్న ఆ మహారాజు మహోన్నత దృఢత్వానికి దైవలోకమే ఆశ్చర్యపోయింది.

    చివరకు ఆయన సత్యనిష్ఠకు మెచ్చిన విశ్వామిత్రుడు, ప్రత్యక్షమైన త్రిమూర్తులు హరిశ్చంద్రునికి రాజ్యాన్ని, పుత్రుడి ప్రాణాలను తిరిగి ప్రసాదిస్తారు. స్వార్థం, అసత్యం రాజ్యమేలుతున్న నేటి కాలంలో "హరిశ్చంద్రుడి సత్యం" అనే నానుడి మనకు నిజాయితీ, ధర్మనిష్ఠ మరియు ఆత్మగౌరవాల గొప్పతనాన్ని నిరంతరం గుర్తుచేస్తూనే ఉంటుంది.

 ధ్రువుని పట్టుదల

మన నిత్య జీవితంలో ఒక అత్యున్నత లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ఉదాహరణగా చెప్పే అద్భుతమైన నానుడి "ధ్రువుని పట్టుదల". ఎంతటి కష్టాలు, అడ్డంకులు లేదా అవమానాలు ఎదురైనా తాను అనుకున్న గమ్యాన్ని చేరుకునేవరకు ఏమాత్రం వెనుకడుగు వేయకుండా దృఢమైన సంకల్పంతో శ్రమించడాన్నే 'ధ్రువుని పట్టుదల' లేదా 'ధ్రువ సంకల్పం' అంటారు.

ఈ నానుడికి మన పురాణాల్లోని ధ్రువుడి కథే మూలాధారం. ఉత్తానపాదుని కుమారుడైన ధ్రువుడు తండ్రి ఒడిలో కూర్చోవాలని ఆశపడినప్పుడు, సవతి తల్లి సురుచి అతడిని తీవ్రంగా అవమానించి నెట్టివేస్తుంది. ఆ బాధతో తల్లి సునీతి వద్దకు వెళ్లగా, ఆమె శ్రీమహావిష్ణువును భక్తితో ప్రార్థించమని సలహా ఇస్తుంది. పిన్న వయసులోనే ధ్రువుడు ఆ అవమానాన్ని బలహీనతగా కాకుండా, విష్ణు దర్శనం పొందాలనే దృఢ సంకల్పానికి ప్రేరణగా మార్చుకున్నాడు. అడవికి వెళ్లి, నారద మహర్షి ఉపదేశించిన మంత్రాన్ని జపిస్తూ కఠోరమైన తపస్సు చేసి, భగవంతుని అనుగ్రహంతో ఆకాశంలో శాశ్వతమైన 'ధ్రువ నక్షత్రం'గా స్థానం పొందుతాడు.

ఈ సామెత మన జీవితానికి అనేక గొప్ప సందేశాలను అందిస్తుంది:

ఎదురయ్యే కష్టాలు, అవమానాలు మనల్ని బలహీనపరచకూడదు. ధ్రువుడిలా ప్రతికూల పరిస్థితులను కూడా విజయానికి మార్గాలుగా, ప్రగతికి ఇంధనంగా మలుచుకోవాలి.

ఎంచుకున్న లక్ష్యం ఎంత కష్టమైనదైనా దృష్టి మళ్లకుండా, సాధించే వరకు నిరంతరం శ్రమించడమే విజయ రహస్యం. ఏ రంగంలోనైనా నిశ్చల సంకల్పాన్ని కలిగి ఉండడమే అసలైన పట్టుదల.

సాధించాలనే తపన, నిష్కల్మషమైన నమ్మకం ఉంటే వయస్సు లేదా అనుభవంతో ప్రమేయం లేదు. ప్రయత్నంలో నిజాయితీ ఉంటే ఎలాంటి అసాధ్యాన్నైనా సుసాధ్యం చేయవచ్చనే ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఈ నానుడి నింపుతుంది.

కష్టాలు ఎన్ని వచ్చినా అనుకున్న లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టకుండా దృఢంగా నిలబడటమే "ధ్రువుని పట్టుదల" వెనుక ఉన్న నిజమైన పరమార్థం.

 ధ్రువుని పట్టుదల

మన నిత్య జీవిత వ్యవహారంలో, తెలుగు సంస్కృతిలో ఒక అత్యున్నత లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ఉదాహరణగా చెప్పే అద్భుతమైన సామెత "ధ్రువుని పట్టుదల". ఎంతటి కష్టాలు, అడ్డంకులు లేదా అవమానాలు ఎదురైనా తాను అనుకున్న గమ్యాన్ని చేరుకునేవరకు ఏమాత్రం వెనుకడుగు వేయకుండా, దృఢమైన సంకల్పంతో శ్రమించడాన్నే 'ధ్రువుని పట్టుదల' లేదా 'ధ్రువ సంకల్పం' అని పిలుస్తారు.

ఈ నానుడికి మన పురాణాల్లోని ధ్రువుడి కథే మూలాధారం. భాగవతం ప్రకారం, ఉత్తానపాదుడు అనే రాజుకు సునీతి, సురుచి అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉంటారు. సునీతి కుమారుడైన ధ్రువుడు ఒకరోజు తన తండ్రి ఒడిలో కూర్చోవాలని ఆశపడతాడు. కానీ సవతి తల్లి అయిన సురుచి అతడిని అడ్డుకుని, "నా గర్భంలో పుట్టి ఉంటేనే రాజు ఒడిలో కూర్చోగలవు" అని తీవ్రంగా అవమానించి నెట్టివేస్తుంది. ఆ పిన్న వయసులోనే సురుచి అన్న మాటలు ధ్రువుని మనసును ఎంతగానో కలచివేశాయి.

బాధతో తన తల్లి సునీతి వద్దకు వెళ్లిన ధ్రువునికి, ఆమె ఓదార్పునిస్తూ జగద్రక్షకుడైన శ్రీమహావిష్ణువును భక్తితో ప్రార్థిస్తే ఆయన తప్పక అనుగ్రహిస్తాడని చెప్తుంది. తల్లి మాటలతో ధ్రువుడు ఒక గొప్ప నిర్ణయానికి వచ్చాడు. సవతి తల్లి చేసిన అవమానాన్ని బలహీనతగా కాకుండా, శ్రీమహావిష్ణువు దర్శనం పొందాలనే దృఢ సంకల్పానికి ఇంధనంగా మార్చుకున్నాడు.

పిన్న వయసులోనే దట్టమైన అడవులకు వెళ్లి కఠోరమైన తపస్సు ప్రారంభించాడు. దారిలో నారద మహర్షి ప్రత్యక్షమై "ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ" అనే ద్వాదశాక్షరీ మంత్రాన్ని ఉపదేశిస్తారు. ఆహార పానీయాలు మాని, తీవ్రమైన నిష్ఠతో ధ్రువుడు చేసిన అచంచలమైన తపస్సుకు మెచ్చి శ్రీమహావిష్ణువు ప్రత్యక్షమై అనుగ్రహిస్తారు. అనంతరం ధ్రువుడు ఆకాశంలో ఎప్పటికీ నిశ్చలంగా ఉండే 'ధ్రువ నక్షత్రం'గా శాశ్వత స్థానాన్ని పొందుతాడు.

ఈ కథను ఆధారంగా చేసుకుని రూపొందిన "ధ్రువుని పట్టుదల" అనే సామెత మన జీవితానికి ఎన్నో మహోన్నత సందేశాలను అందిస్తుంది.

అనుకోకుండా ఎదురయ్యే అవమానాలు, కష్టాలు లేదా నిరాశలు మనల్ని బలహీనపరచకూడదు. ధ్రువుడు తన సవతి తల్లి చేసిన అవమానానికి కుంగిపోకుండా, దాన్నే తన లక్ష్య సాధనకు అవసరమైన గొప్ప ప్రేరణగా మలుచుకున్నాడు. మన జీవితంలో కూడా ప్రతికూల పరిస్థితులు ఎదురైనప్పుడు అధైర్యపడకుండా, వాటిని విజయానికి మార్గాలుగా మార్చుకోవాలి.

ఎంచుకున్న లక్ష్యం ఎంత కష్టమైనదైనా, దృష్టి మళ్లకుండా దాన్ని సాధించే వరకు నిరంతరం శ్రమించడమే విజయ రహస్యం. ధ్రువుడు చిన్న వయసులోనే దట్టమైన అడవిలో కఠోరమైన తపస్సు చేస్తూ, ఎన్ని ఆటంకాలు వచ్చినా తన ఏకాగ్రతను కోల్పోలేదు. మన విద్య, ఉద్యోగం లేదా సాధించాలనుకునే ఏ రంగంలోనైనా ఇటువంటి నిశ్చల సంకల్పాన్ని కలిగి ఉండడమే అసలైన పట్టుదల.

సాధించాలనే తపన, నిష్కల్మషమైన నమ్మకం ఉంటే వయస్సు లేదా అనుభవంతో ప్రమేయం లేదని ఈ సామెత నిరూపిస్తుంది. ఐదేళ్ల చిన్న బాలుడు తలచుకుంటేనే సాక్షాత్తు ఆ భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని పొందగలిగాడు. కాబట్టి మనం చేసే ప్రయత్నంలో నిజాయితీ, అంకితభావం ఉంటే ఎలాంటి అసాధ్యాన్నైనా సుసాధ్యం చేయవచ్చనే ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఈ సామెత నింపుతుంది.

కష్టాలు, అడ్డంకులు ఎన్ని వచ్చినా అనుకున్న లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టకుండా దృఢంగా నిలబడటమే "ధ్రువుని పట్టుదల" వెనుక ఉన్న నిజమైన పరమార్థం. ప్రతి ఒక్కరూ తమ నిత్య జీవితంలో ఈ నిశ్చలమైన పట్టుదలను అలవరచుకుని, ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహించడమే ఈ సామెత మనకు అందించే దివ్య సందేశం.

::  ధ్రువుని పట్టుదల ::   

మన నిత్య జీవిత వ్యవహారంలో, తెలుగు సంస్కృతిలో ఒక అత్యున్నత లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ఉదాహరణగా చెప్పే అద్భుతమైన సామెత "ధ్రువుని పట్టుదల". ఎంతటి కష్టాలు, అడ్డంకులు లేదా అవమానాలు ఎదురైనా తాను అనుకున్న గమ్యాన్ని చేరుకునేవరకు ఏమాత్రం వెనుకడుగు వేయకుండా, దృఢమైన సంకల్పంతో శ్రమించడాన్నే 'ధ్రువుని పట్టుదల' లేదా 'ధ్రువ సంకల్పం' అని పిలుస్తారు.

ఈ నానుడికి మన పురాణాల్లోని ధ్రువుడి కథే మూలాధారం. భాగవతం ప్రకారం, ఉత్తానపాదుడు అనే రాజుకు సునీతి, సురుచి అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉంటారు. సునీతి కుమారుడైన ధ్రువుడు ఒకరోజు తన తండ్రి ఒడిలో కూర్చోవాలని ఆశపడతాడు. కానీ సవతి తల్లి అయిన సురుచి అతడిని అడ్డుకుని, "నా గర్భంలో పుట్టి ఉంటేనే రాజు ఒడిలో కూర్చోగలవు" అని తీవ్రంగా అవమానించి నెట్టివేస్తుంది. ఆ పిన్న వయసులోనే సురుచి అన్న మాటలు ధ్రువుని మనసును ఎంతగానో కలచివేశాయి.

బాధతో తన తల్లి సునీతి వద్దకు వెళ్లిన ధ్రువునికి, ఆమె ఓదార్పునిస్తూ జగద్రక్షకుడైన శ్రీమహావిష్ణువును భక్తితో ప్రార్థిస్తే ఆయన తప్పక అనుగ్రహిస్తాడని చెప్తుంది. తల్లి మాటలతో ధ్రువుడు ఒక గొప్ప నిర్ణయానికి వచ్చాడు. సవతి తల్లి చేసిన అవమానాన్ని బలహీనతగా కాకుండా, శ్రీమహావిష్ణువు దర్శనం పొందాలనే దృఢ సంకల్పానికి ఇంధనంగా మార్చుకున్నాడు.

పిన్న వయసులోనే దట్టమైన అడవులకు వెళ్లి కఠోరమైన తపస్సు ప్రారంభించాడు. దారిలో నారద మహర్షి ప్రత్యక్షమై "ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ" అనే ద్వాదశాక్షరీ మంత్రాన్ని ఉపదేశిస్తారు. ఆహార పానీయాలు మాని, తీవ్రమైన నిష్ఠతో ధ్రువుడు చేసిన అచంచలమైన తపస్సుకు మెచ్చి శ్రీమహావిష్ణువు ప్రత్యక్షమై అనుగ్రహిస్తారు. అనంతరం ధ్రువుడు ఆకాశంలో ఎప్పటికీ నిశ్చలంగా ఉండే 'ధ్రువ నక్షత్రం'గా శాశ్వత స్థానాన్ని పొందుతాడు.

ఈ కథను ఆధారంగా చేసుకుని రూపొందిన "ధ్రువుని పట్టుదల" అనే సామెత మన జీవితానికి ఎన్నో మహోన్నత సందేశాలను అందిస్తుంది.

అనుకోకుండా ఎదురయ్యే అవమానాలు, కష్టాలు లేదా నిరాశలు మనల్ని బలహీనపరచకూడదు. ధ్రువుడు తన సవతి తల్లి చేసిన అవమానానికి కుంగిపోకుండా, దాన్నే తన లక్ష్య సాధనకు అవసరమైన గొప్ప ప్రేరణగా మలుచుకున్నాడు. మన జీవితంలో కూడా ప్రతికూల పరిస్థితులు ఎదురైనప్పుడు అధైర్యపడకుండా, వాటిని విజయానికి మార్గాలుగా మార్చుకోవాలి.

ఎంచుకున్న లక్ష్యం ఎంత కష్టమైనదైనా, దృష్టి మళ్లకుండా దాన్ని సాధించే వరకు నిరంతరం శ్రమించడమే విజయ రహస్యం. ధ్రువుడు చిన్న వయసులోనే దట్టమైన అడవిలో కఠోరమైన తపస్సు చేస్తూ, ఎన్ని ఆటంకాలు వచ్చినా తన ఏకాగ్రతను కోల్పోలేదు. మన విద్య, ఉద్యోగం లేదా సాధించాలనుకునే ఏ రంగంలోనైనా ఇటువంటి నిశ్చల సంకల్పాన్ని కలిగి ఉండడమే అసలైన పట్టుదల.

సాధించాలనే తపన, నిష్కల్మషమైన నమ్మకం ఉంటే వయస్సు లేదా అనుభవంతో ప్రమేయం లేదని ఈ సామెత నిరూపిస్తుంది. ఐదేళ్ల చిన్న బాలుడు తలచుకుంటేనే సాక్షాత్తు ఆ భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని పొందగలిగాడు. కాబట్టి మనం చేసే ప్రయత్నంలో నిజాయితీ, అంకితభావం ఉంటే ఎలాంటి అసాధ్యాన్నైనా సుసాధ్యం చేయవచ్చనే ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఈ సామెత నింపుతుంది.

కష్టాలు, అడ్డంకులు ఎన్ని వచ్చినా అనుకున్న లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టకుండా దృఢంగా నిలబడటమే "ధ్రువుని పట్టుదల" వెనుక ఉన్న నిజమైన పరమార్థం. ప్రతి ఒక్కరూ తమ నిత్య జీవితంలో ఈ నిశ్చలమైన పట్టుదలను అలవరచుకుని, ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహించడమే ఈ సామెత మనకు అందించే దివ్య సందేశం.

::  గజేంద్ర మోక్షము :: 

    "గజేంద్ర మోక్షము" అనేది ఆపదలో చిక్కుకున్న జీవుడు తన స్వయంశక్తి చాలక, అహంకారాన్ని వీడి భగవంతుని శరణుజొచ్చినప్పుడు ఆ పరమాత్మ అందించే అభయప్రదానానికి నిదర్శనమైన మహోన్నత నానుడి. శ్రీమద్భాగవతంలో బమ్మెర పోతన గారు వర్ణించిన ఈ ఘట్టం భక్తిరసానికి, ఆధ్యాత్మిక పరిపక్వతకు పరాకాష్ఠగా నిలుస్తుంది.

    ఈ కథకు మూలం గజేంద్రుని పూర్వజన్మ వృత్తాంతంలో ఉంది. పూర్వజన్మలో ఇంద్రద్యుమ్నుడనే మహారాజు గొప్ప విష్ణుభక్తుడు. అయితే ఒక సందర్భంలో అగస్త్య మహర్షి ఆయన ఆశ్రమానికి విచ్చేసినప్పుడు, ఇంద్రద్యుమ్నుడు భగవద్ధ్యానంలో నిమగ్నమై మహర్షికి తగిన సత్కారం చేయలేకపోతాడు. దాంతో కోపగించిన అగస్త్యుడు అతనికి అజ్ఞానానికి, మదానికి సంకేతమైన "గజ జన్మ" పొందుమని శపిస్తాడు. అలా ఇంద్రద్యుమ్నుడు త్రికూట పర్వత ప్రాంతంలో అపారమైన బలపరాక్రమాలు కలిగిన గజేంద్రుడిగా జన్మిస్తాడు.

     ఒక వేసవి కాలంలో గజేంద్రుడు తన గజసమూహంతో కలసి దప్పి తీర్చుకోవడానికి ఒక పద్మ సరోవరంలోకి దిగి జలక్రీడలు ఆడుతుంటాడు. ఆ సమయంలో ఆ సరస్సులో ఉన్న ఒక బలమైన మొసలి గజేంద్రుని కాలును పట్టుకుంటుంది. గజేంద్రుడు తన దేహబలంతో, మదగజాల సహాయంతో ఆ మొసలితో సుదీర్ఘ కాలం పోరాడతాడు. కానీ, నీటిలో మొసలికి బలం ఎక్కువ కావడం వల్ల క్రమంగా గజేంద్రుని శారీరక శక్తి, ధైర్యం క్షీణించిపోతాయి. తన శక్తిసామర్థ్యాలు, అనుయాయుల బలగం తనను కాపాడలేవని తీవ్రమైన నైరాశ్యంలో గ్రహిస్తాడు.

     స్వయంశక్తిపై ఉన్న అహంకారం తొలగిపోగానే, గజేంద్రుడు పరిపూర్ణమైన ఆర్తితో ఆపద్బాంధవుడైన శ్రీహరిని స్మరిస్తాడు. సరోవరంలోని ఒక సుందరమైన తామరపువ్వును తన తొండముతో పైకెత్తి, "నీవే తప్ప యితిత్పరంబెరుగ" అని ఆక్రందిస్తూ పరమాత్మను శరణువేడుతాడు. భక్తుని ఆర్తనాదాన్ని ఆలకించిన శ్రీమహావిష్ణువు సకల వైభవాలను, ఆయుధాలను సిద్ధం చేసుకునే వ్యవధి కూడా లేకుండా, వైకుంఠం నుండి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చి  ప్రత్యక్షమవుతాడు. తన దివ్య సుదర్శన చక్రంతో మొసలి కంఠాన్ని ఛేదించి, గజేంద్రునికి ఆపద నుండి విముక్తిని, పూర్వజన్మ శాపము నుండి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.

    ఈ ఘట్టం మానవాళికి ఒక గొప్ప జీవిత సత్యాన్నందిస్తోంది. సంసారమనే సరోవరంలో మానవుడు "గజేంద్రుడు" అయితే, అహంకారము, విషయ వాసనలు అనేవి "మొసలి". మనిషి తన ధన, కాయ, బుద్ధి బలాలపై మాత్రమే ఆధారపడి జీవించినంత కాలం ఆపదల నుండి పూర్తిగా బయటపడలేడు. మానవ ప్రయత్నం నిస్సహాయంగా మారిన వేళ, అహంకారాన్ని త్యజించి భగవంతునిపై విశ్వాసంతో శరణాగతి పొందితే దైవానుగ్రహం తక్షణమే లభిస్తుంది. అందుచేతనే, ఎంతటి క్లిష్టమైన ఆపదలో ఉన్నవారికైనా అనూహ్యమైన రీతిలో విముక్తి లభించిన సందర్భాన్ని "గజేంద్ర మోక్షము" అని వ్యవహరించడం నానుడిగా మారింది.